भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
हुलकावणी देणारे हरीण
कृशत्वेन समं राजन्नाशाया विद्यते नृप । तस्या वै दुर्लभत्वाच्च प्रार्थिताः पार्थिवा मया ॥
प्रत्येक माणसाच्या मनात आशा मोठी असते, युधिष्ठिर म्हणतो; आणि ती भंगली, की होणारे दुःख मरणासारखेच असते. युद्ध जवळ आले, तेव्हा दुर्योधन योग्य तेच करेल, अशी त्याला आशा होती. दुर्योधनाने ती आशा धुळीला मिळवली. झाडांनी भरलेल्या पर्वतापेक्षा, आकाशापेक्षाही आशा मोठी आहे, कदाचित ती अमर्याद आहे, असे त्याला वाटते. तिच्याइतके जिंकायला कठीण दुसरे काय आहे? उत्तरादाखल भीष्म एक गोष्ट सांगतात. मित्राचा पुत्र सुमित्र हा हैहय वंशातला एक राजर्षी होता; हैहय हा राजांचा एक प्राचीन वंश. एकदा तो सैन्य, मंत्री आणि अंतःपुरातल्या स्त्रिया यांच्यासह शिकारीला गेला. त्याने एका हरणाला बाण मारला, पण कुशीत बाण रुतलेला असतानाही ते हरीण पळत सुटले. चिलखत घातलेला, धनुष्य आणि तलवार घेतलेला राजा एकटाच नद्या, तळी आणि झाडी ओलांडत त्याचा पाठलाग करत राहिला. खेळ चालल्यासारखे ते हरीण पुन्हा पुन्हा त्याला जवळ येऊ देई, आणि मग उडी मारून दूर जाई. शेवटी राजाने आपला सर्वांत तीक्ष्ण बाण लावला; जणू हसत हसत ते हरीण झेपा घेत बाणाच्या टप्प्यापलीकडे चार मैल पुढे गेले, आणि बाण जमिनीवर पडला. हरीण एका मोठ्या वनात शिरले, आणि राजाही त्याच्यामागे गेला. थकलेला, भुकेलेला राजा एका आश्रमात पोचला. ऋषींनी त्याचा सत्कार केला, आणि तो कोण आहे, का आला आहे, ते विचारले. राजचिन्हे गमावल्याचे किंवा नगरापासून दूर असल्याचे दुःख मला नाही, तो म्हणाला; दुःख आहे ते भंगलेल्या आशेचे. हिमालय आणि समुद्रही आकाशाची बरोबरी करू शकत नाहीत; तसाच मलाही आशेचा अंत सापडत नाही. आशा मोठी की आकाश? आणि आशेइतके जिंकायला कठीण काय आहे? सांगण्याजोगे असेल, तर हे मला सांगा, अशी त्याने ऋषींना विनंती केली.
करंगळीएवढे कृश ऋषी
कृशत्वेन समं राजन्नाशाया विद्यते नृप । तस्या वै दुर्लभत्वाच्च प्रार्थिताः पार्थिवा मया ॥
त्या ऋषींपैकी ऋषभ किंचित हसले, आणि त्यांनी स्वतः पाहिलेली एक घटना सांगून उत्तर दिले. तीर्थयात्रा करत असताना, ऋषभ म्हणाले, ते हिमालयातल्या बदरीला पोचले; तिथे नर-नारायण हे जुळे ऋषी राहतात. तिथे जवळच त्यांना तनु नावाचे एक ऋषी भेटले. ते इतर माणसांपेक्षा आठपट उंच होते, आणि करंगळीएवढे कृश. त्यांचा आवाज आणि हालचाली क्षीण होत्या. त्यांना पाहून ऋषभ गोंधळले, घाबरले. त्यांनी तनूंना नमस्कार केला आणि ते खाली बसले. तनु इतर ऋषींना धर्म आणि अर्थ यांविषयी सांगत होते; ऋषभ ते ऐकू लागले. तेवढ्यात एक राजा रथातून सैन्य आणि स्त्रियांसह तिथे आला: वीरद्युम्न. त्याचा एकुलता एक मुलगा, लहानगा भूरिद्युम्न, हरवला होता. “माझा मुलगा मला इथे सापडेल!” असे म्हणत राजा वनात भटकत होता. “तो सापडणे कठीण आहे,” तो तनूंना म्हणाला, “पण तो सापडेल ही माझी आशा मोठी आहे, आणि त्या आशेपायी मी मरणाच्या दारात आहे.” तनूंनी मान खाली घालून विचार केला. दुर्लभ काय, आणि आशेपेक्षा मोठे काय, असे राजाने त्यांना विचारले. तनूंनी उत्तरादाखल त्या हरवलेल्या मुलाचीच एक गोष्ट सांगितली. एका थोर ऋषींनी एकदा त्या मुलाकडे सोन्याचा कलश आणि वल्कले मागितली होती. मूर्खपणाने त्या मुलाने त्यांना तुच्छतेने नकार दिला, आणि विन्मुख परतलेल्या त्या ऋषींची सारी आशा मावळली.
आशा सोडण्याचे व्रत
कृशत्वेन समं राजन्नाशाया विद्यते नृप । तस्या वै दुर्लभत्वाच्च प्रार्थिताः पार्थिवा मया ॥
राजाने तनूंना नमस्कार केला, आणि तो खाली बसला. तो थकला होता, ऋषभ सुमित्राला म्हणाले, “आत्ता तू आहेस तसाच.” तनूंनी अतिथीचा करावा तसा त्याचा सत्कार केला, आणि ऋषींनी तो का आला आहे, ते विचारले. त्याने आपले नाव सांगितले, आणि आपण मुलाला शोधत आहोत, हेही सांगितले. तनूंनी मान खाली घातली, आणि ते काहीच बोलले नाहीत. कारण तनूंनीही एकेकाळी याच राजाकडे आशेने पाहिले होते, आणि राजाने त्यांचा फारसा मान राखला नव्हता. निराश होऊन तनूंनी दीर्घ तप आरंभले. राजाकडून किंवा इतर कोणाकडूनही पुन्हा कधी दान घ्यायचे नाही, असे व्रत त्यांनी घेतले. “आशा प्रत्येक मूर्ख माणसाला छळते,” ते मनाशी म्हणाले होते. “मी ती मनातून काढून टाकीन.” राजाने पुन्हा विचारले, “आशा किती कृश असते? आणि पृथ्वीवर मिळवायला सर्वांत कठीण काय?” हे सारे आठवून, आणि जणू राजालाही त्याची आठवण करून देत, तनू म्हणाले: “आशेइतके कृश काहीच नाही. मी राजांकडे याचना केली आहे; आशा मनापुढे जे चित्र उभे करते, त्याच्याइतके दुर्लभ मला काहीच आढळले नाही.”
आशेहूनही कृश
कृशत्वेन समं राजन्नाशाया विद्यते नृप । तस्या वै दुर्लभत्वाच्च प्रार्थिताः पार्थिवा मया ॥
मला हे पटले, असे राजा म्हणाला; तुमचे हे शब्द मी वेदवाक्याइतकेच सत्य मानतो. पण तुमच्या देहापेक्षाही कृश काय आहे, असे त्याने विचारले. तनू म्हणाले, समाधानी याचक दुर्मीळ असतो, कदाचित सापडणारही नाही; आणि याचकाचा कधीच अपमान न करणारा दाता त्याहूनही दुर्मीळ. मग त्यांनी आपल्या देहापेक्षाही कृश असलेल्या आशा सांगितल्या. एक, जो वचन देतो आणि शक्य असूनही मदत करत नाही, अशा माणसावर ठेवलेली आशा. दुसरी, कृतघ्न, क्रूर, आळशी किंवा उपद्रवी माणसांवर ठेवलेली आशा. मग, हरवलेल्या आणि ज्याची काहीच खबर नाही, अशा एकुलत्या एका मुलासाठी बापाची आशा. मग, आपल्याला अजून मुलगे होतील ही म्हाताऱ्या स्त्रियांची आशा, आणि आपल्याला मुलगे होतील ही श्रीमंतांची आशा. आणि शेवटची, लग्नाची वाट पाहणाऱ्या उपवर मुलीची आशा, जी लग्नाची चर्चा कानी पडली की प्रत्येक वेळी पालवते. राजा आणि त्याच्या अंतःपुरातल्या स्त्रिया तनूंच्या पाया पडले. “मला क्षमा करा. मला माझ्या मुलाला पाहायचे आहे. तुम्ही सांगितले ते खरे आहे.” तनू हसले, आणि आपल्या तपाच्या आणि विद्येच्या बळावर त्यांनी त्या मुलाला लगेच तिथे आणले. त्यांनी राजाची कानउघाडणी केली, आणि मग आपले अद्भुत दिव्य रूप दाखवले: ते साक्षात धर्मदेव होते. मनात कोणताही राग न ठेवता ते जवळच्या वनात निघून गेले. “हे मी स्वतः पाहिले,” ऋषभ सुमित्राला म्हणाले, “आणि माझे शब्द तू ऐकलेस. त्याहूनही कृश असलेली ही तुझी आशा मनातून काढून टाक.” आणि सुमित्राने आपली आशा तत्क्षणी सोडून दिली. मग भीष्म युधिष्ठिराकडे वळतात: हिमालयासारखा स्थिर राहा; तू विचारलेस, तू ऐकलेस; आता शोक करू नकोस. शांतिपर्व १२५-१२८.