भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
अधर्माचा विजय नको
नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः । अधर्मविजयं लब्ध्वा को नु मन्येत भूमिपः ॥ अधर्मयुक्तो विजयो ह्यध्रुवोऽस्वर्ग्य एव च । सादयत्येष राजानं महीं च भरतर्षभ ॥
एका क्षत्रिय राजाने दुसऱ्याशी युद्ध कसे करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. कवच घातलेल्याने कवच नसलेल्यावर हल्ला करू नये. एकाने एकाशी लढावे, आणि तो जायबंदी झाला की त्याला सोडावे. कपटाने लढणाऱ्या शत्रूला कपटानेच तोंड द्यावे, आणि नीतीने लढणाऱ्याला नीतीने. घाबरलेल्यावर किंवा हरलेल्यावर कोणी वार करत नाही. विषारी किंवा काटेरी टोकांचे बाण वापरू नयेत; ती दुष्टांची शस्त्रे. निःशस्त्रावर किंवा रथ गमावलेल्यावर कोणी वार करत नाही. जखमी शत्रूला घरी पाठवावे, किंवा कुशल शल्यवैद्यांकडून उपचार करून मुक्त करावे. अधर्माने जिंकणे हा दुष्टांचा मार्ग; दुष्टांनाही नीतीनेच नमवावे. “पापाने विजय मिळवण्यापेक्षा धर्माने मरण आलेले बरे.” मग भीष्म स्पष्टच सांगतात: “राजाने अधर्माने पृथ्वी जिंकण्याची इच्छा कधीही धरू नये. असा विजय मिळवून कोणता राजा आनंद मानेल? अधर्माचा विजय अस्थिर असतो, आणि स्वर्गाला नेत नाही. तो राजाचाही नाश करतो, आणि भूमीचाही.” कवच गेलेला, हात जोडून “मी तुमचा आहे” म्हणणारा, किंवा शस्त्र खाली ठेवणारा योद्धा कैद करता येतो, पण त्याला कधीही मारू नये. हरलेल्या राजाशी पुन्हा युद्ध केले जात नाही. विजेता त्याला वर्षभर आपल्याकडे ठेवतो, आणि त्यानंतर, भीष्म म्हणतात, त्याचा नवा जन्म होतो. टीकाकार नीलकंठ याचा अर्थ सांगतात: त्या वर्षात त्याला “मी तुमचा दास आहे” असे म्हणायला शिकवतात; मग तो विजेत्याला पुत्रासारखा होतो, आणि त्याला मुक्त करतात. बळजबरीने पळवून आणलेल्या कुमारिकेलाही वर्षभर ठेवतात, आणि मग विचारतात: विजेत्याशी लग्न करशील, की दुसऱ्या कोणाशी? तिची इच्छा नसेल, तर तिला परत पाठवतात. राजाशी राजानेच लढावे. दोन सैन्यांच्या मधून एखादा ब्राह्मण शांतीसाठी चालत आला, तर दोन्ही बाजू लढाई थांबवतात. पराभूतांना गोड शब्दांनी आणि भेटी देऊन आपलेसे करावे. शांतिपर्व ९६.१-२.