भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
शरशय्या
यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पांडवायानुपृच्छते । वेदप्रवाद इव ते स्थास्यते वसुधातले ॥
कुरुक्षेत्रावरचे युद्ध संपले आहे. अठरा दिवसांच्या लढाईत दोन्ही बाजूंचे जवळजवळ सगळे राजे आणि योद्धे मारले गेले आहेत. पाच पांडव बंधू जिंकले आहेत. कुरूंचे वृद्ध पितामह भीष्म युद्धाच्या दहाव्या दिवशी कोसळले. ज्या बाणांनी त्यांचे शरीर विंधले, त्याच बाणांच्या शय्येवर ते रणभूमीवर पडून आहेत. आपल्या मृत्यूची वेळ स्वतः निवडण्याचा वर त्यांना त्यांच्या वडिलांनी दिला होता. सूर्याचे उत्तरायण सुरू होईपर्यंत, म्हणजे मरणासाठी शुभ मानलेल्या काळापर्यंत, थांबायचे असे त्यांनी ठरवले आहे. थोरला पांडव युधिष्ठिर जिंकला आहे, पण त्याला हा विजय सहन होत नाही. अर्जुनाच्या हातून मारला गेलेला कर्ण आपल्या आईचा थोरला मुलगा होता, हे त्याला आत्ताच कळले आहे. आपल्यापायी मारले गेलेले आप्त, गुरू आणि पुत्र यांच्यासाठी तो शोक करतो. राज्य सोडावे, आणि वनात कंदमुळे खाऊन राहावे, असे त्याला वाटते. त्याचे भाऊ त्याच्याशी वाद घालतात, आणि त्यांची पत्नी द्रौपदीही. व्यास ऋषी आणि श्रीकृष्णही त्याला समजावतात: राज्य करणे आणि प्रजेचे रक्षण करणे, हाच राजाचा धर्म. धर्म म्हणजे सदाचार आणि कर्तव्य; कुटुंबाला आणि राज्याला एकत्र धरून ठेवणारी व्यवस्था. धर्म संपूर्णपणे समजून घ्यायचा असेल, तर भीष्मांना विचार, असे व्यास त्याला सांगतात. अखेर युधिष्ठिर ऐकतो. तो कुरूंच्या हस्तिनापूर या राजधानीत प्रवेश करतो, आणि त्याचा राज्याभिषेक होतो. भीष्म कसे कोसळले, ते “महाभारतातील कथा” या पुस्तकातल्या “शरशय्येवरील भीष्म” या कथेत सांगितले आहे.
श्रीकृष्ण युधिष्ठिराला पाठवतात
यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पांडवायानुपृच्छते । वेदप्रवाद इव ते स्थास्यते वसुधातले ॥
एका सकाळी युधिष्ठिर पाहतो, तर श्रीकृष्ण निश्चल बसले आहेत, ध्यानात बुडालेले. श्रीकृष्ण सांगतात: विझू लागलेल्या अग्नीसारखे भीष्म पडून आहेत आणि माझे स्मरण करत आहेत; म्हणून मीही त्यांचाच विचार करत होतो. “ते गेले की त्यांच्याबरोबर सारे ज्ञान जाईल. त्यांच्याकडे जा, आणि धर्म विचार: चार वर्णांचे आणि चार आश्रमांचे धर्म, आणि राजाची कर्तव्ये.” आश्रम म्हणजे आयुष्याचे चार टप्पे: ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास. सगळे रथातून रणभूमीवर जातात. श्रीकृष्ण भीष्मांना सांगतात, की तुमच्या आयुष्याचे आता छप्पन दिवस उरले आहेत. युधिष्ठिराचा शोक दूर करा, अशी विनंती ते भीष्मांना करतात. भीष्म ते टाळू पाहतात: जखमांची आग होते आहे, मन धूसर झाले आहे, बोलवतही नाही. “तुम्हीच त्याला सांगा. गुरू समोर बसलेले असताना शिष्याने कसे बोलावे?” तेव्हा श्रीकृष्ण भीष्मांना वर देतात: वेदना, भूक आणि तहान तुम्हाला शिवणारही नाहीत; निर्मळ प्रवाहातले मासे दिसावेत, तसे तुम्हाला सारे स्पष्ट दिसेल. दुसऱ्या दिवशी भीष्मांना पुन्हा बळ आलेले असते. श्रीकृष्ण स्वतःच युधिष्ठिराला उपदेश का करत नाहीत, असे ते विचारतात. श्रीकृष्ण उत्तर देतात: माझी कीर्ती पूर्ण आहे; तुमची कीर्ती वाढावी, अशी माझी इच्छा आहे. “पांडुपुत्र विचारेल तसे तुम्ही त्याला जे जे सांगाल, ते वेदवचनासारखे या पृथ्वीवर टिकून राहील.” श्रीकृष्ण सांगतात, की युधिष्ठिराला झालेल्या संहाराची लाज वाटते, आणि भीष्मांच्या शापाची भीती वाटते; म्हणून तो जवळ यायला धजत नाही. भीष्म म्हणतात: वडीलधारे आणि गुरूही अधर्माच्या बाजूने लढत असतील, तर त्यांना मारणाऱ्या योद्ध्याने आपले कर्तव्यच केलेले असते. मग ते राजाला जवळ बोलावतात. “बाळा, भिऊ नकोस. विचार.”
या संकलनाविषयी
यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पांडवायानुपृच्छते । वेदप्रवाद इव ते स्थास्यते वसुधातले ॥
भीष्मांची उत्तरे महाभारताच्या दोन पर्वांचा बहुतेक भाग व्यापतात: शांतिपर्व, म्हणजे “शांतीचे पर्व”, आणि अनुशासनपर्व, म्हणजे “उपदेशाचे पर्व”. त्यांत राजाचे कर्तव्य, संकटकाळी योग्य काय, आणि पुनर्जन्मातून सुटकेचा मार्ग यांवरचा त्यांचा उपदेश आहे, आणि अनेक जुन्या कथाही आहेत. या आवृत्तीत त्यांतून निवडलेल्या ६६ पोस्ट आहेत, महाकाव्याच्या क्रमाने चार पुस्तकांत: “राजधर्म”, “आपद्धर्म”, “मोक्षधर्म” आणि “अंतिम उपदेश”. प्रत्येक पोस्टच्या वर दिलेला श्लोक महाभारताच्या प्रचलित पाठातला, म्हणजे सर्वसाधारणपणे वाचल्या जाणाऱ्या संहितेतला आहे. हा पाठ पुण्याच्या चित्रशाळा प्रेसने छापला आहे. अर्थासाठी किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराचा (१८८३-९६) आधार घेतला आहे. अध्यायांचे क्रमांक प्रचलित पाठाचे आहेत; दक्षिणेकडच्या आवृत्त्यांत अध्यायांचे क्रमांक वेगळे आहेत. वर्णव्यवस्था, शिक्षा, आणि संकटकाळी राजा काय करू शकतो, यांविषयीचे कठीण भागही ग्रंथात आहेत तसे, स्पष्टपणे दिले आहेत. शांतिपर्व ४८-५५.