भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
मत्स्यन्याय
राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकः । जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलं बलवत्तराः ॥ अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम् । परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान् ॥
राज्याने सर्वांत आधी काय करावे? राजाला अभिषेक करावा, भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात; अराजकाहून वाईट काही नाही. एकाचे धन दोघे हिरावतात, आणि त्या दोघांचे अनेक जण. स्वतंत्र माणसांना गुलाम केले जाते, आणि स्त्रियांना जबरदस्तीने पळवले जाते. आपली लूट कोणी हिरावली, की चोरालाही वाटते, राजा असायला हवा होता. “पृथ्वीवर दंड धारण करणारा राजा नसता,” भीष्म म्हणतात, “तर पाण्यातल्या माशांसारखे बलवानांनी दुर्बळांना गिळले असते. आम्ही ऐकले आहे, की पूर्वी राजा नसलेली प्रजा नष्ट झाली; मोठे मासे लहानांना खातात, तशी ती माणसे एकमेकांना खात होती.” राजसत्ता कशी सुरू झाली, याच्या महाकाव्यात एकाहून अधिक कथा आहेत; ही मनूची. माणसांनी आपसात नियम केले: कठोर, हिंसक, चोर, किंवा परस्त्रीला भुलवणारा, अशा कोणालाही समाजातून बाहेर काढायचे. काही काळ हे नियम टिकले, पण तरीही माणसे नष्ट होत होती; म्हणून ती ब्रह्मदेवाकडे गेली. ब्रह्मदेवाने मानवजातीचा पिता मनू याला राज्य करायला सांगितले. इतक्या खोटारड्या लोकांची पापे आपल्याला लागतील, या भीतीने मनूने नकार दिला. लोकांनी वचन दिले, की आमची पापे आमच्याच माथी पडतील. ते त्याला आपल्या गुरांचा आणि सोन्याचा पन्नासावा भाग, आणि धान्याचा दहावा भाग देतील. आपल्या कन्यांपैकी सर्वांत सुंदर कन्या त्याला मिळेल; आणि त्याच्या रक्षणाखाली ते जे पुण्य कमावतील, त्याचा चौथा भागही. मनू सैन्य घेऊन निघाला, आणि लोक भीतीने आपापल्या धर्माला लागले. दुसऱ्या एका जुन्या कथेत देवगुरू बृहस्पती वसुमना राजाला सांगतात, की राजा असला तर काय काय शक्य होते. राजा असला, की माणसे दारांना कड्या न लावता झोपतात, आणि दागिने घातलेल्या स्त्रिया निर्भयपणे फिरतात. शांतिपर्व ६७.१६-१७.