भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
न झोपणारा पहारेकरी
न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् । भयाद्दण्डस्य नान्योन्यं घ्नन्ति चैव युधिष्ठिर ॥
ज्या दंडावर सारे काही उभे आहे, तो दंड म्हणजे काय, आणि त्याचे रूप कसे असते, असे युधिष्ठिर विचारतो. दंड म्हणजे राजाचा शिक्षा करण्याचा अधिकार. भीष्म त्याचे चित्र एका भयंकर देवतेसारखे रंगवतात: नीलकमळासारखा काळा वर्ण, चार सुळे, चार हात, आठ पाय आणि अनेक डोळे. तलवार, धनुष्य, गदा, परशू, पाश, असे प्रत्येक शस्त्राचे रूप तो घेतो, आणि भेदत, छेदत, संहार करत जगभर फिरतो. त्याचा पसारा मोठा आहे: सुख आणि दुःख, भय आणि निर्भयता, जय आणि पराजय, ही सारी त्याचीच रूपे. दंड नसता, तर प्राण्यांनी एकमेकांना चिरडून टाकले असते, भीष्म म्हणतात. केवळ दंडाच्या भीतीमुळे ते एकमेकांना मारत नाहीत. याचा अर्थ काय, हे भीष्म पुढे एका जुन्या कथेतून दाखवतात. वसुहोम राजाने मांधाता राजाला ती सांगितली होती. एकदा जगातून दंडच नाहीसा झाला. लगेच काय करावे आणि काय करू नये, हे कोणालाच कळेना. माझे-तुझे ही कल्पनाच उरली नाही; प्राणी एकमेकांना लुटू लागले, आणि बलवान दुबळ्यांना मारू लागले. मग विष्णूंनी स्वतःच दंडाचे रूप घेतले. परंपरेने पुढे जात तो दंड शेवटी सूर्यपुत्र मनूच्या हाती आला. दंडाच्या छत्राखाली सुरक्षित असलेली प्रजा आपल्या राजाला मोठे करते; दंड हाच सर्वांचा आधार. तो जगाला धर्माच्या मार्गावर ठेवतो, आणि प्रजेमध्ये कधीही न झोपता पहारा देतो. पण तो मनाला येईल तसा कधीच वापरू नये. गुन्हेगारांकडून घेतलेला द्रव्यदंड त्यांना धाक बसावा म्हणून असतो, खजिना भरण्यासाठी नाही. क्षुल्लक कारणासाठी कोणाचे अवयव तोडू नयेत, किंवा कोणाला मृत्युदंड देऊ नये. आपल्या धर्माला धरून चालणारा राजा कोणालाही सोडत नाही: आई, वडील, भाऊ, पत्नी किंवा पुरोहित, कोणालाच नाही. शांतिपर्व १२१.३४.