भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
अनाथांचा नाथ
बलात्कृतानां बलिभिः कृपणं बहु जल्पताम् । नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथानां नृणां भवेत् ॥
पुण्य आणि चिरकाल टिकणारी कीर्ती राजाला कशी मिळेल, असे युधिष्ठिर विचारतो. धर्माने राज्य करून, असे भीष्म सांगतात. राजाने कोणती मंत्रिपरिषद ठेवावी, ते सांगतात; ती चारही वर्णांतून निवडलेली असावी. मग ते न्यायाकडे वळतात. आपल्याकडे ठेव म्हणून ठेवलेली वस्तू राजाने कधीही गिळंकृत करू नये, आणि दोघांच्या तंट्यातली वस्तू स्वतःसाठी घेऊ नये. त्याने न्यायच नष्ट होतो. ससाण्याला पाहून छोटे पक्षी पांगतात, तशी मग त्याची प्रजा पांगते, आणि फुटक्या नावेसारखे त्याचे राज्य बुडते. राज्याचे मूळ धर्मात असते. न्यायासनावर बसून चुकीचा निवाडा करणारा मंत्री किंवा राजपुत्र, आणि स्वार्थासाठी अन्याय करणारा अधिकारी, राजाबरोबर नरकात बुडतात. “बलवानांनी दडपलेली, आर्त टाहो फोडणारी माणसे अनाथ असतात; राजाच त्यांचा सदैव नाथ.” म्हणून तंटे साक्षीदारांच्या साक्षीवरून सोडवले जातात. एका पक्षाला साक्षीदारही नसेल आणि कोणाचा आधारही नसेल, तर राजाने तो खटला विशेष काळजीने तोलावा. शिक्षा गुन्ह्याच्या मापाने असावी. श्रीमंतांकडून दंड वसूल करावा, गरिबांना कैदेत टाकावे, आणि अतिशय दुष्टांना फटके द्यावेत. राजाच्या वधाचा कट रचणाऱ्याला निरनिराळ्या प्रकारांनी मृत्युदंड द्यावा. आग लावणारा, चोर, आणि स्त्रियांशी संबंध ठेवून वर्णांची सरमिसळ करणारा, यांनाही तीच शिक्षा. दंडनीतीनुसार शिक्षा करणाऱ्या राजाला पाप लागत नाही. मनाला येईल तशी शिक्षा करणाऱ्याची इथे अपकीर्ती होते, आणि परलोकात त्याला नरक मिळतो. एकाच्या गुन्ह्यासाठी दुसऱ्याला शिक्षा होत नाही, आणि दूताचा वध कधीही केला जात नाही. शांतिपर्व ८५.१८.