भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
दैवाआधी प्रयत्न
उत्थानेन सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर । न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थं प्रसाधयेत् ॥ साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च । पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्य मुच्यते ॥
युधिष्ठिराचा पहिला प्रश्न राजधर्माविषयी आहे, म्हणजे राजाच्या कर्तव्याविषयी. राजधर्म म्हणजे जगाचा लगाम, असे तो म्हणतो: हा लगाम सुटला, की सगळा गोंधळ माजतो. भीष्म सुरुवात देव आणि ब्राह्मण यांच्यापासून करतात; राजाने त्यांचा सन्मान राखला पाहिजे. मग ते युधिष्ठिराच्या आत्ताच्या मनःस्थितीला भिडणाऱ्या गोष्टीकडे वळतात. “वत्सा, सदैव प्रयत्न करत राहा. प्रयत्नाशिवाय नुसते दैव राजाला हवे ते कधीच मिळवून देत नाही.” प्रयत्न आणि दैव, दोघांचाही वाटा असतो, असे भीष्म म्हणतात; पण दोघांत ते प्रयत्नाला श्रेष्ठ मानतात. दैव कळते ते नंतरच, प्रयत्नाने सुरू केलेल्या कामाच्या फळावरून. म्हणून काम फसले, तर राजाने हातपाय गाळून शोक करत बसू नये. त्याने तेच काम दुप्पट काळजीने पुन्हा हाती घ्यावे. हेच राजाचे श्रेष्ठ कर्तव्य, असे भीष्म सांगतात. आणि त्याच्या लगेच पाठोपाठ ते सत्याला स्थान देतात: राजाला यश आणि प्रजेचा विश्वास मिळवून देणारे सत्यासारखे दुसरे काही नाही. जे काम सुरूच केले नाही, त्यात दैवाने काय लिहिले होते, ते कोण सांगणार? पीक कमी आले, तर शेतकरी हवामानाला दोष देईल; पण जे शेत पेरलेच नाही, ते कोणत्याही हवामानात रिकामेच राहते. शांतिपर्व ५६.१४-१५.