भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
खोटे पाप ठरत नाही तेव्हा
धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः । यः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥
जगात सत्यही भरलेले आहे आणि असत्यही, युधिष्ठिर म्हणतो. मग धर्मात स्थिर असलेल्या माणसाने कोणाची कास धरावी? आणि त्याला खोटे केव्हा बोलता येते? सत्याहून श्रेष्ठ काही नाही, भीष्म उत्तर देतात. तरीही कधी कधी सत्य असत्याचे काम करते, आणि असत्य सत्याचे. अशा वेळी सत्य बोलू नये; खोटेच बोलावे. एखाद्याने धन कुठे ठेवले आहे, असे चोरांनी विचारले, तर खरे उत्तर त्यांना लुटायला मदतच करेल; ते कधीही देऊ नये. अधर्माला हातभार लावणारे सत्य बोलणे हे पापच. असे प्रसंग जो ओळखू शकतो, त्यालाच धर्म कळला. पण ओळखायचे कसे? वेदांनी सांगितले तोच धर्म, असे काही जण म्हणतात. भीष्म त्यांना दोष देत नाहीत; पण सगळेच काही वेदांत सांगितलेले नाही. धर्म म्हणजे नेमके काय, हे सांगणे कठीण आहे, असे ते कबूल करतात. प्राण्यांची भरभराट व्हावी, आणि त्यांनी एकमेकांना इजा करू नये, म्हणून धर्म सांगितला गेला. त्याच्या नावातच त्याची कसोटी आहे: “धारण करतो, म्हणून त्याला धर्म म्हणतात. धर्मानेच सारे जीव धारण केले आहेत. जो धारण करतो, तोच धर्म; हे निश्चित.” म्हणून गप्प राहून सुटका होत असेल, तर गप्प राहावे; पण गप्प राहिल्याने संशय येणार असेल, तर सत्यापेक्षा खोटे बरे. दुष्टांच्या तावडीतून सुटण्यासाठी घेतलेली खोटी शपथ पाप ठरत नाही. प्राणावर बेतले असेल तेव्हा, लग्नाच्या वेळी, दुसऱ्याची संपत्ती वाचवण्यासाठी, किंवा धर्मासाठी, खोटे बोलता येते. पण जो फसवणुकीवर जगतो, आणि पैशापलीकडे काहीच श्रेष्ठ मानत नाही, त्याला कोणत्याही उपायाने मारावे. त्याला मारणाऱ्याला पाप लागत नाही; कारण तो माणूस त्याच्या स्वतःच्या कर्मांनीच आधी मेलेला असतो: “तो मेलेल्यालाच मारतो.” जो जसा वागेल, तसेच त्याच्याशी वागावे. जशास तसे: कपटाला कपट, आणि प्रामाणिकपणाला प्रामाणिकपणा. शांतिपर्व १०९.११.