भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
ऋषींचा कुत्रा
अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति । स भृत्यगुणसंपन्नो राजा फलमुपाश्नुते ॥ शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोर्जितः । व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥
राजाचा उत्कर्ष आणि अधःपात त्याची सेवा करणाऱ्या माणसांवर अवलंबून असतो, हे भीष्मांनी युधिष्ठिराला सांगितले आहे. आता भीष्म एक गोष्ट सांगतात. शस्त्रधारी ऋषी परशुराम यांच्या आश्रमात थोर ऋषींकडून त्यांनी ती ऐकली होती. माणसांपासून दूर, एका मोठ्या वनात एक ऋषी राहत होते. ते शुद्ध आचरणाचे आणि संयमी होते, आणि फळे-कंदमुळे खाऊन राहत. सिंह, वाघ, हत्ती, बिबटे, गेंडे आणि अस्वले शिष्यांसारखे त्यांच्याकडे येत, त्यांना नमस्कार करत, आणि निघून जात. फक्त एक कुत्रा त्यांना कधीच सोडून जात नसे. उपवासाने तो रोडावला होता. ऋषींसारखाच तोही फळे, कंदमुळे आणि पाणी यांवर जगे, त्यांच्या पायांशी पडून राही, आणि त्यांच्यावर त्याची निष्ठा होती. एके दिवशी एक भुकेला बिबट्या ओठ चाटत कुत्र्याला पकडायला आला. “हा बिबट्या कुत्र्यांचा शत्रू आहे,” कुत्र्याने विनवले. “मला वाचवा.” ऋषींना सर्व प्राण्यांची भाषा कळत असे. ते म्हणाले, “तू बिबट्या हो, म्हणजे तुला बिबट्यांची भीती उरणार नाही.” कुत्रा बिबट्या झाला, सोनेरी अंगाचा आणि पट्टेदार; आणि रानटी बिबट्याने त्याला सोडून दिले. मग एक भुकेला वाघ आला. ऋषींनी त्या बिबट्याचा वाघ केला, आणि रानटी वाघाने आपल्याच जातीच्या प्राण्याला सोडून दिले. आता कुत्र्याने फळे-कंदमुळे सोडली, आणि पशूंच्या राजासारखा तो वनातल्या प्राण्यांवर जगू लागला.
हत्ती, सिंह, शरभ
अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति । स भृत्यगुणसंपन्नो राजा फलमुपाश्नुते ॥ शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोर्जितः । व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥
एके दिवशी तो वाघ आश्रमाच्या अंगणात पडलेला असताना, पावसाळी ढगासारखा प्रचंड, मदमस्त हत्ती आला. ऋषींनी आपल्या वाघाचा हत्ती केला, आणि रानटी हत्ती घाबरला. ऋषींचा हत्ती कमळांच्या तळ्यांत डुंबू लागला, आणि त्यांच्या काठांवर हिंडू लागला. काही काळाने डोंगराच्या गुहेत जन्मलेला, आयाळ असलेला, हत्तींना मारणारा एक सिंह आला. ऋषींनी आपल्या हत्तीचा सिंह केला, आणि आता रानटी सिंहच त्याला घाबरू लागला. दुसरा कोणताही प्राणी आश्रमाजवळ फिरकेना. मग त्या सिंहाला मारायला एक शरभ आला. शरभ हा पुराणकथांतला, सिंहापेक्षा बलवान प्राणी; त्याला आठ पाय असतात, कपाळावर डोळे असतात, आणि सारे प्राणी त्याला घाबरतात. ऋषींनी आपल्या सिंहाचा शरभ केला. तो रानटी शरभापेक्षाही उग्र होता, आणि रानटी शरभ पळून गेला. सगळे प्राणी भीतीने ते वन सोडून गेले. ऋषींचा शरभ आपल्या अन्नासाठी रोज प्राणी मारू लागला; फळे-कंदमुळे त्याला आता नकोशी झाली. एके दिवशी, रक्ताची तहान लागलेल्या त्या कृतघ्न जनावराला ऋषींनाच मारावेसे वाटले. ऋषींनी आपल्या तपोबलाने ते ओळखले. ते म्हणाले, “तू कुत्रा होतास. प्रेमापोटी मी तुला बिबट्या, वाघ, हत्ती, सिंह आणि शरभ केले. यांपैकी काहीही तू जन्माने नव्हतास. ज्याने तुझे कधीच वाईट केले नाही, त्या मलाच तू मारू पाहतोस; म्हणून तू पुन्हा कुत्रा हो.” आणि तो पुन्हा कुत्रा झाला, दीनवाणा; आणि ऋषींनी त्याला आश्रमातून हाकलून दिले.
ज्याची त्याची जागा
अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति । स भृत्यगुणसंपन्नो राजा फलमुपाश्नुते ॥ शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोर्जितः । व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥
शहाणा राजा हेच उदाहरण डोळ्यांसमोर ठेवतो, भीष्म म्हणतात. एखाद्याला शोभेल असे पद देण्याआधी तो त्याची परीक्षा घेतो. तो सत्यवादी आणि शुद्ध आहे का, सरळ आणि चांगल्या स्वभावाचा आहे का? त्याच्याकडे विद्या, चांगले आचरण आणि चांगले कुळ आहे का? त्याच्यात संयम आणि करुणा, बळ, उत्साह, प्रतिष्ठा आणि सहनशीलता आहे का? पारख केल्याशिवाय तो कधीच कोणाला मंत्री करत नाही. हीन कुळातल्या माणसांनी वेढलेला राजा कधीच सुखी होत नाही. कुलीन माणसावर धन्याने अन्याय केला, तरी तो धन्याविरुद्ध कट रचत नाही. पण चांगल्या धन्याने धनवान केलेला हीन कुळातला माणूस एका टोचणीच्या शब्दानेही शत्रू बनतो. “जो राजा प्रत्येक सेवकाला त्याला शोभेल असे काम देतो, त्याला चांगले सेवक लाभतात, आणि तो त्याचे फळ भोगतो. शरभाला शरभाच्या जागी ठेवावे, सिंहाला सिंहासारखे, वाघाला वाघासारखे, आणि बिबट्याला बिबट्यासारखे.” आपल्या जागेपेक्षा वर चढवलेला कुत्रा गर्वाने मातून जातो. कोणत्याही सेवकाला त्याच्या लायकीपेक्षा वर चढवू नये; माणसांना न शोभणाऱ्या जागी बसवणारा राजा प्रजेला संतुष्ट ठेवू शकत नाही. बुद्धिहीन, हीन मनाचे, असंयमी किंवा हीन कुळातले लोक नेमू नयेत. सिंहाने आपल्या भोवती सिंहच ठेवावेत; ज्या सिंहाभोवती फक्त कुत्रेच असतात, तो सिंहाचे काम करू शकत नाही. शांतिपर्व ११६-११९.