भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
मांस न खाणारा कोल्हा
दुःखेन श्लिष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते । भिन्ना श्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥
काही माणसे सौम्य दिसतात पण क्रूर असतात, आणि काही कठोर दिसतात पण सौम्य असतात, युधिष्ठिर म्हणतो. त्यांना ओळखायचे कसे? भीष्म उत्तरादाखल एका वाघाची आणि एका कोल्ह्याची जुनी गोष्ट सांगतात. पूर्वी पुरिका नावाचे एक समृद्ध नगर होते. तिथला राजा पौरिक क्रूर होता; दुसऱ्यांना छळण्यात त्याला आनंद वाटे. तो मेला, तेव्हा त्याच्या दुष्कर्मांमुळे त्याला कोल्ह्याचा जन्म मिळाला. राजा असतानाचे आयुष्य त्याला आठवत होते, आणि त्याचे त्याला दुःख होत असे. आता तो मांस खात नसे; दुसऱ्यांनी आणून दिले तरीही नाही. तो कोणत्याही जिवाला इजा करत नसे, खरे बोलत असे, व्रते कडकपणे पाळत असे, आणि झाडावरून गळून पडलेली फळे खाऊन राहत असे. ज्या स्मशानात तो जन्मला, तिथेच तो राही. त्याला दुसरे घर नको होते. त्याची ही शुद्धता इतर कोल्ह्यांना सहन होईना. “या भयंकर स्मशानात राहतोस, मांस खाणे तर तुझा स्वभावच; आणि तुला शुद्ध राहायचे आहे? आमच्यासारखा राहा; आम्ही तुला खाऊ घालू.” तो शांतपणे म्हणाला, “जन्माने काही सिद्ध होत नाही; आचरणाने कुळ घडते.” ब्रह्मचर्यापासून संन्यासापर्यंतचे चार आश्रमही कोणतेही कर्म पवित्र करत नाहीत, असेही तो म्हणाला; कर्माचे फळ माणसाला स्वतःलाच भोगावे लागते. एखाद्या आश्रमात राहून ब्राह्मणाची हत्या केली, तरी ते पापच; आणि कोणत्याही आश्रमात नसताना गाय दान केली, तरी त्या दानाचे पुण्य मिळतेच. “तुम्ही पोट भरण्यासाठी जगता, आणि त्याचा शेवट कुठे होतो ते तुम्हाला दिसत नाही. इथेही वाईट आणि पुढेही वाईट, असे तुमचे जगणे मी जगणार नाही.” एका बलाढ्य वाघाने हे ऐकले. हा कोल्हा शुद्ध आणि शहाणा आहे, असे त्याला वाटले. त्याने कोल्ह्याचा सन्मान केला, आणि आपला मंत्री होण्याची विनंती केली. “तुला हवे ते भोग. आम्ही उग्र म्हणून ओळखले जातो, हे मी तुला स्पष्टच सांगतो.”
कोल्ह्याच्या अटी
दुःखेन श्लिष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते । भिन्ना श्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥
कोल्ह्याने मान लववली. राजाला निष्ठावान, शहाणे आणि निर्लोभी मंत्री लागतात, आणि राजाने त्यांचा गुरूंसारखा किंवा आईवडिलांसारखा मान राखावा, हे त्याने मान्य केले. पण तो समाधानी होता; त्याला ऐषआराम नको होता. जुन्या सेवकांना त्याची रीत आवडणार नाही, आणि ते वाघाला त्याच्याविरुद्ध भडकवतील. वनात कसलेच भय नसते; भीतीत खाल्लेल्या गोड अन्नापेक्षा कष्टाविना मिळालेले साधे पाणी बरे. राजाच्या सेवकांपैकी खऱ्या अपराधासाठी शिक्षा होणारे थोडेच; खोट्या आरोपांनी मरणारे पुष्कळ. सेवा करायचीच असेल, तर काही अटींवर, असे तो म्हणाला. वाघाने त्याचा सल्ला मानावा; आणि कोल्ह्यासाठी जी उपजीविका ठरवून देईल, ती कधी कमी करू नये. दोघांनी एकांतात भेटावे, इतर मंत्र्यांसमोर कधीच नाही. वाघाच्या घरगुती बाबींत तो सल्ला देणार नाही. त्याचा सल्ला घेतल्यानंतर वाघाने इतर मंत्र्यांना शिक्षा करू नये; रागाच्या भरात कोल्ह्याच्या आश्रितांना शिक्षा करू नये; आणि कारणाशिवाय त्याच्यावर कधी अविश्वास दाखवू नये. “ठीक आहे,” वाघ म्हणाला. जुने सेवक फार पूर्वीपासून चोरीवर जगत होते. कोल्ह्याच्या हाताखाली त्यांना काहीच हडप करता येईना. त्यांनी आधी मैत्री करून त्याला वश करायचा प्रयत्न केला, मग मोठ्या लाचा देऊन; पण काही जमले नाही. म्हणून त्यांनी वाघाचे मांस चोरले, आणि कोल्ह्याच्या घरात लपवून ठेवले. हे कोणी केले आणि का, ते कोल्ह्याला कळले होते; पण दोघांच्या करारावर विश्वास ठेवून त्याने ते सहन केले. भुकेल्या वाघाला मांस सापडले नाही, तेव्हा त्याने चोर शोधून काढायचा हुकूम दिला. मंत्र्यांनी कोल्ह्याचे नाव घेतले, आणि संतापलेल्या वाघाने त्याला ठार मारायचा हुकूम दिला. मंत्री पुढे म्हणाले, “हा आमची उपजीविका हिरावून घेतो. हा फक्त बोलण्यापुरता धार्मिक आहे; सद्गुणाचा वेश घेतलेला पापी आहे. आम्ही दाखवून देतो.” त्यांनी त्याच्या घरातून मांस बाहेर काढून आणले, आणि वाघाने पुन्हा हुकूम दिला, “कोल्ह्याला मारून टाका.”
तुटलेले पुन्हा सांधताना
दुःखेन श्लिष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते । भिन्ना श्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥
वाघाची आई त्याला समजावायला आली. “कपटावर रचलेला आरोप मान्य करू नकोस. लोभी माणसे शुद्ध माणसांचा द्वेष करतात, आळशी उद्योगी माणसांचा, मूर्ख विद्वानांचा, आणि दुष्ट सज्जनांचा. हा कोल्हा मांस आणून दिले तरी खात नाही. खोटे खरे भासू शकते, आणि खरे खोटे. आकाश भरीव वाटीसारखे दिसते, आणि काजवा ठिणगीसारखा; पण आकाशाला तळ नसतो, आणि काजव्यात आग नसते. डोळ्यांना दिसते त्याचीही परीक्षा घे. क्षमा हे बलवानाचे भूषण आहे, आणि चांगला मंत्री मिळणे कठीण असते. शत्रूंच्या सांगण्यावरून निरपराधाला दोषी ठरवणारा राजा लवकरच नाश पावतो.” मग कट रचणाऱ्यांपैकीच एकाने, जो प्रामाणिक होता, सापळा उघड केला. कोल्हा निर्दोष ठरला, आणि वाघाने त्याला पुन्हा पुन्हा मिठी मारली. पण अपमानाने होरपळलेल्या कोल्ह्याने प्रायोपवेशनाची, म्हणजे उपवास करून देह सोडण्याची, परवानगी मागितली. प्रेमाने डोळे भरून आलेल्या वाघाने त्याला अडवण्याचा प्रयत्न केला. “आधी मान आणि मग अपमान; आता मी तुमच्याबरोबर राहू शकत नाही,” कोल्हा डोळ्यांत पाणी आणून म्हणाला. “असा अन्याय झालेले सेवक धन्याच्या पडझडीची वाट पाहत राहतात. तुम्ही माझी परीक्षा घेतलीत, मला अधिकार दिलात, आणि मग आपला करार मोडलात. आता तुम्ही माझ्यावर संशय घ्याल, मी तुम्हाला भिईन, आणि शत्रू टपून बसतील. तुटलेले जोडताना वेदना होतात, आणि जोडलेले तोडतानाही वेदना होतात. एकदा तुटून पुन्हा सांधलेल्या मैत्रीत प्रेम उरत नाही.” अशा शब्दांनी कोल्ह्याने वाघाची समजूत घातली. मग वाघाच्या विनवण्या न ऐकता तो वनात गेला, देह सुटेपर्यंत उपवास करत राहिला, आणि स्वर्गाला गेला. शांतिपर्व १११.