भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
लव्हाळ्याची रीत
एवमेव यदा विद्वान्मन्यतेऽतिबलं रिपुम् । संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेतत्प्रज्ञानलक्षणम् ॥
युधिष्ठिर विचारतो: एखाद्या राजाने राज्य मिळवले आहे, पण त्याच्याकडे साधने नाहीत; त्याने बलाढ्य शत्रूशी कसे वागावे? भीष्म उत्तरादाखल समुद्र आणि नद्या यांचा एक जुना संवाद सांगतात. एकदा समुद्राने नद्यांना एक प्रश्न विचारला. “तुम्ही दुथडी भरून वाहता, तेव्हा मुळांसकट, फांद्यांसकट उपटलेले मोठमोठे वृक्ष माझ्याकडे घेऊन येता. पण लव्हाळे कधीच आणत नाही. तुमच्या काठावरच्या लव्हाळ्यांचे देठ बारीक असतात, अंगात जोर नसतो. तुम्ही त्यांना तुच्छ मानता, की त्यांनी तुमच्यावर काही उपकार केले आहेत? ते कधीच वाहून का येत नाहीत?” सर्व नद्यांच्या वतीने गंगेने उत्तर दिले. “झाडे एका जागी ताठ उभी राहतात, आणि आमच्या प्रवाहाला विरोध करतात; म्हणून त्यांना आपली जागा सोडावी लागते. पूर येताना पाहून लव्हाळे वाकते; बाकीचे वाकत नाहीत. पूर ओसरला, की ते पुन्हा आपल्या जागी उभे राहते. वेळ आणि प्रसंग त्याला कळतो; ते नमते घेते, ताठर राहत नाही; म्हणून जिथे उगवले तिथेच टिकते. वाऱ्यापुढे आणि पाण्यापुढे वाकणाऱ्या आणि पुन्हा उभ्या राहणाऱ्या वनस्पती, झाडे आणि वेली कधीच उन्मळून पडत नाहीत.” बलाढ्य शत्रू हा अशा पुरासारखा असतो. भीष्म म्हणतात, आपल्याला बांधून घालण्याइतका किंवा मारण्याइतका बलवान झालेला शत्रू लोंढ्यासारखा अंगावर येतो. त्या वेळी जो नमत नाही, तो लवकरच नष्ट होतो. आपले आणि शत्रूचे बळ आणि दुबळेपण जाणणारा शहाण्या माणसाचा कधीच पाडाव होत नाही. “म्हणून शत्रू आपल्यापेक्षा फारच बलवान आहे असे शहाण्या माणसाला दिसले, तर त्याने लव्हाळ्याची रीत धरावी: हेच शहाणपणाचे लक्षण.” शांतिपर्व ११३.