भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
दुर्योधनाचा मत्सर
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतत्प्रशस्यते ॥
सगळे लोक चांगल्या शीलाची स्तुती करतात, युधिष्ठिर म्हणतो; पण शील म्हणजे नेमके काय, याविषयी त्याला शंका आहे. ते कसे मिळवावे, आणि त्याची लक्षणे कोणती? शील म्हणजे माणसाचा स्वभाव, त्याचे रोजचे वागणे. धृतराष्ट्राने एकदा दुर्योधनाला जे सांगितले होते, ते भीष्म उत्तरादाखल सांगतात. युद्धाच्या खूप आधी पांडवांनी आपल्या इंद्रप्रस्थ राजधानीत एक भव्य सभा उभारली होती. दुर्योधन ती पाहायला गेला, तिथे त्याच्या हातून चुका झाल्या, आणि लोक त्याला हसले. मत्सराने जळत तो घरी परतला. युधिष्ठिराच्या महालात रोज दहा हजार ब्राह्मण सोन्याच्या ताटांत जेवतात, असे त्याने वडिलांना सांगितले; इतकी तिथे संपत्ती होती. तेव्हा धृतराष्ट्राने त्याला उत्तर दिले; कर्णही तिथे होता. “तुला अशी किंवा याहून मोठी संपत्ती हवी असेल, तर शीलवान हो. शीलाच्या बळावर तिन्ही लोक जिंकता येतात: पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि स्वर्ग.” त्याने प्राचीन राजांची उदाहरणे दिली. मांधात्याने एका रात्रीत पृथ्वी जिंकली, जनमेजयाने तीन रात्रींत, आणि नाभागाने सात रात्रींत. त्यांच्या सद्गुणांनी जिंकलेली पृथ्वी आपणहून त्यांच्याकडे आली. असे शील मिळवायचे कसे, असे दुर्योधनाने विचारले. उत्तरादाखल वडिलांनी त्याला नारदांनी पूर्वी सांगितलेली एक गोष्ट सांगितली.
इंद्र शिष्य होतो
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतत्प्रशस्यते ॥
देवांशी युद्ध करणाऱ्या दैत्यांचा राजा प्रल्हाद याने आपल्या शीलाच्या बळावर इंद्राचे राज्य घेतले होते, आणि तो तिन्ही लोकांवर राज्य करत होता. इंद्र हात जोडून देवांचे गुरू बृहस्पती यांच्याकडे गेला, आणि परम कल्याण कशाने होते, ते त्याने विचारले. मुक्ती देणारे ज्ञान, असे बृहस्पती म्हणाले. इंद्राने आणखी विचारले, तेव्हा त्यांनी त्याला दैत्यांचे गुरू शुक्राचार्य यांच्याकडे पाठवले. शुक्राचार्यांनीही त्याला उपदेश केला, आणि मग म्हणाले, “प्रल्हादाला याहून जास्त ठाऊक आहे.” तेव्हा इंद्र ब्राह्मणाचे रूप घेऊन प्रल्हादाकडे गेला. “मला वेळ नाही,” राजा म्हणाला. “मला तिन्ही लोकांचे राज्य चालवायचे आहे.” “मग वेळ मिळेल तेव्हा शिकवा,” ब्राह्मण म्हणाला. प्रल्हाद प्रसन्न झाला, आणि त्याने होकार दिला. शिष्य गुरूची सेवा करतो, तशी तो ब्राह्मण मनापासून प्रल्हादाची सेवा करू लागला. प्रल्हादाने तिन्ही लोक कसे जिंकले? शिष्य पुन्हा पुन्हा विचारत असे, आणि प्रल्हादाने त्याला ते सांगितले. “मी राजा आहे म्हणून ब्राह्मणांना कधीच तुच्छ लेखत नाही. शुक्राचार्यांनी शिकवलेल्या नीतीप्रमाणे ते मला सल्ला देतात; मी त्यांची सेवा करतो, आणि त्यांचा सल्ला मानतो. ते माझ्याशी मोकळेपणाने बोलतात, आणि मला चुकीच्या वाटेवरून मागे ओढतात. माझ्या मनात कोणाविषयी द्वेष नाही; मी क्रोध जिंकला आहे, आणि इंद्रिये ताब्यात ठेवली आहेत. मधमाश्या पोळ्यात मध भरतात, तसा ते माझ्या मनात चांगला सल्ला भरतात.”
शील जाते तिथे सारे जाते
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतत्प्रशस्यते ॥
शिष्यावर प्रसन्न होऊन प्रल्हादाने त्याला वर मागायला सांगितले. “मग मला तुमचे शील द्या,” ब्राह्मण म्हणाला. प्रल्हादाला भीती वाटली: हा कोणी साधासुधा माणूस नव्हता. तरीही त्याने वर दिला. ब्राह्मण निघून गेल्यावर प्रल्हादाच्या देहातून एक तेजस्वी, छायेसारखी आकृती बाहेर पडली. “मी तुझे शील आहे,” ती म्हणाली; प्रल्हादाने नुकतेच वर्णन केलेले तेच आचरण. “तू मला देऊन टाकलेस; आता मी त्या ब्राह्मणात जाऊन राहणार.” आणि ती इंद्रात शिरली. मग प्रल्हादामध्ये वसणारे गुण एकेक करून, प्रत्येक जण तेजस्वी रूपात, त्याला सोडून गेले. आधी गेला मूर्तिमंत धर्म: “जिथे शील, तिथे मी.” धर्मामागोमाग सत्य गेले, सत्यामागोमाग सदाचार, आणि सदाचारामागोमाग बल, म्हणजे त्याचे सामर्थ्य. शेवटी एक तेजस्वी देवी बाहेर आली: श्री, सौभाग्याची देवता. तो ब्राह्मण कोण होता, असे प्रल्हादाने घाबरून तिला विचारले. “तो इंद्र होता,” ती म्हणाली. “तू शीलाने तिन्ही लोक जिंकलेस; हे जाणून त्याने तुझे शील चोरले. धर्म, सत्य, सदाचार, बल आणि मी, आम्हा सर्वांचे मूळ शीलातच आहे.” मग शील मिळवायचे कसे, असे दुर्योधनाने विचारले. वडिलांनी थोडक्यात सांगितले: “कर्माने, मनाने किंवा वाणीने कोणत्याही प्राण्याचा द्रोह न करणे; दया, आणि दान: लोक ज्याची स्तुती करतात, ते शील हेच.” ज्यात कोणाचे भले नाही, किंवा ज्याची लाज वाटेल, असे काही करू नये; चार लोकांत ज्याची प्रशंसा होईल, तेच करावे. दुष्टांनाही संपत्ती मिळते, पण ती त्यांच्याकडे फार काळ टिकत नाही; ते मुळासकट कोसळतात. शेवटी भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात: याप्रमाणे वाग, म्हणजे तुलाही याचे फळ मिळेल. शांतिपर्व १२४.