भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
मधमाशी मध घेते तसे
मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरा इव पादपम् । वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत् ॥
भरपूर संपत्ती असूनही आणखी हवी असेल, तर राजाने काय करावे? स्थळ आणि काळ पाहून आपल्या हिताबरोबर प्रजेचेही हित साधावे, असे भीष्म सांगतात. “मधमाश्या झाडांवरून मध घेतात, तसे राजाने राज्याला दोहावे. गवळी दोहतो तसे दोहावे: वासराची काळजी घेत, आणि कासेला कधी इजा न करता.” ज्याच्या वाट्याचे दूध ठेवले, ते वासरू मोठे होऊन जड ओझी ओढते; पिळून कोरडे केलेले राज्य कोणतेच मोठे काम करू शकत नाही. मग आणखी उपमा येतात. जळू हळुवारपणे रक्त पिते, तसे राजाने प्रजेकडून घ्यावे. वाघीण आपल्या पिलांना दातांत धरून नेते, पण दात रुतवत नाही; तसे त्याने प्रजेला सांभाळावे. झोपलेल्या माणसाचा पाय कुरतडणारा उंदीर त्याला जागही येऊ देत नाही; तितक्या अलगदपणे राजाने घ्यावे. कर आधी थोडा असावा, आणि हळूहळू वाढवत योग्य वाट्यापर्यंत न्यावा; तरुण बैलाला शिकवताना त्याचे ओझे थोडे थोडे वाढवतात, तसा. अशा रीतीने जू खांद्यावर आले, की प्रजा बिथरत नाही. नुसत्या विनवण्यांनी माणसे आज्ञा पाळत नाहीत. राजाने प्रमुख माणसांना आपलेसे करावे, आणि त्यांच्याकरवी, ओझे वाहणाऱ्या सामान्य लोकांत फूट पाडावी. मग स्वतः पुढे होऊन त्यांच्यात समेट घडवावा, आणि ते देतील त्याचा उपभोग घ्यावा. अवेळी कर कधीही लावू नये, आणि ज्यांना देणे शक्यच नाही, त्यांच्यावर तर मुळीच नाही. “हे उपाय मी सांगतो,” भीष्म म्हणतात; “कपट करावे, असे माझे म्हणणे नाही.” चुकीच्या पद्धतीने हाताळलेला घोडा अधिकच बिथरतो. ठरलेल्यापेक्षा जास्त वसूल करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना शिक्षा करावी, आणि त्यांच्या जागी दुसरे नेमावेत. शांतिपर्व ८८.४.