भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
राजे नव्हते तेव्हा
तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना । रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते ॥
दुसऱ्या दिवशी सकाळी युधिष्ठिर एक साधा प्रश्न विचारतो. राजालाही इतरांसारखेच हात, मान, तोंड आणि पोट असते; इतरांसारखाच तो जन्मतो आणि मरतो. मग शूर आणि कर्तबगार माणसांनी भरलेल्या जगावर एकच माणूस राज्य कसे करतो? आणि सगळे त्याला देवासारखे का नमतात? भीष्म कथा अगदी पहिल्या युगापासून, सुवर्णयुगापासून सुरू करतात. सुरुवातीला राज्य नव्हते, राजा नव्हता; दंड नव्हता, आणि दंड करणाराही नव्हता. माणसे केवळ धर्माने एकमेकांचे रक्षण करत. कालांतराने त्यांना त्याचे ओझे वाटू लागले. आधी मोह शिरला, मग लोभ, मग वासना आणि क्रोध. काय करावे आणि काय करू नये, याचे भानच त्यांना उरले नाही. ती मनाला येईल ते बोलू लागली, हवे ते खाऊ लागली, आणि वाटेल तसे स्त्री-पुरुष संबंध ठेवू लागली. मग वेद लोप पावले, आणि त्यांच्याबरोबर धर्मही. देव घाबरले. माणसांच्या आहुती त्यांच्यापर्यंत पोचत, आणि ते पाऊस पाडत; आता आहुतीच थांबल्या. देव ब्रह्मदेवाकडे गेले. ब्रह्मदेवाने धर्म, अर्थ (संपत्ती), काम (सुख) आणि मोक्ष (पुनर्जन्मातून सुटका) यांवर एक लाख अध्यायांचा ग्रंथ रचला. राज्य चालवण्याची प्रत्येक कला त्यात होती: मंत्रणा आणि हेर, युद्ध आणि तह, कर, न्याय आणि प्रजेचे पालन. हा ग्रंथ माणसांना दंडाच्या, म्हणजे राजाच्या शिक्षा करण्याच्या अधिकाराच्या, बळावर योग्य मार्गाने नेतो; म्हणून ब्रह्मदेवाने त्याला दंडनीती असे नाव दिले. माणसांचे आयुष्य कमी होत गेले, तसा हा ग्रंथही एकेक करून लहान झाला. शंकराने त्याचे दहा हजार अध्याय केले, इंद्राने पाच हजार, बृहस्पतींनी तीन हजार, आणि शुक्राचार्यांनी एक हजार.
दुष्ट वेन
तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना । रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते ॥
दंडनीती तयार झाली. आता सर्वांच्या वर बसवण्याजोगा एक मर्त्य माणूस कोण, ते सांगा, अशी विनंती देवांनी विष्णूला केली. विष्णूने आपल्या मनातून विरजस् नावाचा पुत्र निर्माण केला. पण त्याला राज्य नको होते; तो संन्यासाकडे वळला. त्याचा मुलगा कीर्तिमान हाही संसाराच्या पलीकडे गेला, आणि कीर्तिमानाचा मुलगा कर्दम तपश्चर्येत रमला. कर्दमाचा मुलगा अनंग प्रजेचे उत्तम रक्षण करत असे, आणि त्याला दंडनीती अवगत होती. अनंगाचा मुलगा अतिबल याने मोठे राज्य जिंकले, पण तो इंद्रियांचा गुलाम झाला. त्याने मृत्यूची कन्या सुनीथा हिच्याशी लग्न केले, आणि तिच्या पोटी वेन जन्मला. वेन क्रोध आणि द्वेष यांच्या आहारी गेला होता. तो प्रत्येक जिवाशी अन्यायाने वागे. ऋषींनी मंत्रांनी भारलेल्या कुशाच्या पात्यांनी त्याचा वध केला. मग त्यांनी त्याची उजवी मांडी घुसळली. तिच्यातून एक खुजा माणूस बाहेर आला: जळक्या ओंडक्यासारखा, लाल डोळ्यांचा आणि काळ्या केसांचा. ऋषी त्याला म्हणाले, “निषीद,” म्हणजे “इथे बैस.” भीष्म सांगतात, त्याच्यापासून निषाद जन्मले, म्हणजे डोंगरांत आणि जंगलांत राहणाऱ्या क्रूर जमाती. विंध्य पर्वतात राहणारे असंख्य म्लेंच्छ, म्हणजे वैदिक धर्माबाहेरचे परके लोक, तेही त्याच्यापासूनच. मग ऋषींनी वेनाचा उजवा हात घुसळला. त्यातून देवराज इंद्रासारखा देखणा पुरुष प्रकट झाला. त्याच्या अंगावर कवच होते, आणि हातात तलवार, धनुष्य आणि बाण. त्याला वेद आणि वेदांगे अवगत होती, आणि सारी दंडनीती आपोआप त्याच्याकडे आली. हा पृथु.
पृथु, पहिला राजा
तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना । रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते ॥
आपल्याला मिळालेल्या तल्लख बुद्धीचे काय करावे, असे पृथूने ऋषींना विचारले. देवांनी आणि ऋषींनी त्याला शपथेने बांधून घेतले. त्याने निर्भयपणे धर्माने वागावे, सर्वांकडे समदृष्टीने पाहावे, आणि काम, क्रोध, लोभ आणि अहंकार सोडून द्यावेत. आपल्या धर्मापासून ढळणाऱ्याला त्याने स्वतःच्या हाताने शिक्षा करावी, आणि दंडाच्या बळावर वेदांचा धर्म राखावा. ब्राह्मणाला त्याने कधीही दंड करू नये, आणि वर्णांची सरमिसळ होऊ देऊ नये. पृथूने ब्राह्मणांचा सन्मान करण्याचे वचन दिले. शुक्राचार्य त्याचे पुरोहित झाले, आणि गर्ग ऋषी ज्योतिषी. विष्णूपासून तो आठवा होता, असे जुनी परंपरा सांगते. पृथूने धनुष्याच्या टोकाने खडक मागे सारले, आणि पृथ्वी सपाट केली. विष्णू, इंद्र, देव, ऋषी आणि ब्रह्मदेव यांनी त्याला राज्याभिषेक केला. पृथ्वी, समुद्र, हिमालय, इंद्र, मेरू आणि कुबेर यांनी त्याला संपत्ती आणून दिली. त्याच्या राज्यात म्हातारपण नव्हते, दुष्काळ नव्हता, रोगराई नव्हती; साप आणि चोर यांचे भय नव्हते. पृथ्वीला गाईसारखे दोहून त्याने सतरा प्रकारची पिके मिळवली. “त्याने जगात धर्माला अग्रस्थान दिले; आणि सर्व प्रजेचे रंजन केले, तिला प्रसन्न ठेवले, म्हणून त्याला राजा म्हणतात.” त्याने ब्राह्मणांचे क्षतापासून, म्हणजे इजेपासून, रक्षण केले, म्हणून त्याला क्षत्रिय म्हणू लागले. आणि पृथ्वी धर्मासाठी प्रथित, म्हणजे प्रसिद्ध, झाली, म्हणून तिला पृथ्वी हे नाव पडले. कोणीही पृथूच्या पुढे जाऊ नये, असे विष्णूने ठरवले, आणि विष्णूने स्वतः त्याच्या देहात प्रवेश केला. म्हणून जग पृथूला देवासारखे नमू लागले. अनेक जण एकाच माणसाचे ऐकतात ते यामुळेच, असे भीष्म सांगतात: खरा राजा हा पृथ्वीवरचा विष्णूचा अंश असतो. शांतिपर्व ५९.