भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
पिंजऱ्यातला कावळा
यथाऽऽश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् । ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते ॥ तेनैवोग्रेन्धनेनैनं दावो दहति दारुणः । तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय ॥
एखादा मंत्री खजिन्यावर डल्ला मारतो आहे, असे राजाला सांगायला कोणी आला, तर त्याचे म्हणणे एकांतात ऐकून घ्यावे, आणि त्याचे रक्षण करावे, असे भीष्म सांगतात. चोर एकजूट करून त्याच्यावर उलटतात; त्याला संरक्षण नसेल, तर तो धुळीला मिळतो. हे पटवण्यासाठी भीष्म एक जुनी कथा सांगतात. क्षेमदर्शी कोसलाच्या गादीवर आला, तेव्हा राजाचे अधिकारी कसे वागतात हे जाणून घ्यायचे कालकवृक्षीय ऋषींनी ठरवले. पिंजऱ्यात एक कावळा घेऊन ते राज्याच्या कानाकोपऱ्यात पुन्हा पुन्हा फिरले. “कावळ्यांची विद्या शिका,” ते सगळ्यांना सांगत. “माझे कावळे मला वर्तमान, भूत आणि भविष्य सांगतात.” बरोबर पुष्कळ माणसे घेऊन त्यांनी अधिकाऱ्यांवर नजर ठेवली. त्यांना आढळले, की त्यांतला प्रत्येक जण चोरी करत होता. मग ते आपला कावळा घेऊन दरबारात आले. “मला सगळे ठाऊक आहे,” ते म्हणाले. पदाची सारी चिन्हे मिरवणाऱ्या एका मंत्र्याकडे वळून ते म्हणाले, “माझा कावळा सांगतो, तू अमक्या ठिकाणी हे केलेस. तू खजिना लुटलास, हे या माणसांना ठाऊक आहे. कबूल कर, नाहीतर ते खोटे ठरव; आणि लवकर.” बाकीच्या चोर अधिकाऱ्यांची नावेही त्यांनी घेतली. “माझा कावळा कधी खोटे बोलत नाही.” त्या रात्री ऋषी झोपलेले असताना, ज्यांना त्यांनी उघडे पाडले होते, त्या अधिकाऱ्यांनी पिंजऱ्यातल्या कावळ्याला बाण मारून ठार केले. सकाळी ऋषी राजाकडे गेले. “मी तुझा आश्रय मागतो,” ते म्हणाले. मित्र म्हणून मनातले बोलण्याची परवानगीही त्यांनी मागितली, आणि राजाने ती दिली.
महावृक्षावरचे गवत
यथाऽऽश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् । ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते ॥ तेनैवोग्रेन्धनेनैनं दावो दहति दारुणः । तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय ॥
राजाची सेवा करणे म्हणजे विषारी सापाशेजारी राहणे, किंवा धगधगत्या अग्नीपाशी बसणे, अशी ऋषींनी सुरुवात केली. “हा कावळा तुझे काम करताना मारला गेला. मी तुला दोष देत नाही; पण ज्यांनी त्याला मारले, त्यांचे तुझ्यावर प्रेम नाही. कोण मित्र आणि कोण शत्रू, ते ओळख; आपला विवेक दुसऱ्याच्या हाती देऊ नकोस. तुझे सगळे अधिकारी चोर आहेत. तुझ्या अगदी जवळच्या सेवकांशी संगनमत करून, तुझ्या पश्चात राज्य बळकावण्याचा कट ते रचत आहेत. इथे सज्जन मरतात, आणि दुष्ट सुखरूप राहतात; खरे तर न्याय सांगतो, दुष्टांना मारावे, सज्जनांना कधीच नाही. मी हे राज्य सोडून जाणार आहे. मोठ्या झाडाच्या आधाराने वाढणारे गवत फोफावत जाते, आणि शेवटी सारे झाड झाकून टाकते. वणवा आधी गवताला लागतो, आणि त्याच्याबरोबर झाडही जळून जाते. राजा, तुझे मंत्री ते गवत आहेत. त्यांना साफ कर.” राजाने ऋषींना राजवाड्यातच राहण्याची विनंती केली; दंडाचा वापर योग्य प्रकारे होतो आहे ना, हे त्यांनी पाहावे. ऋषी म्हणाले, “कावळ्याच्या हत्येकडे सध्या कानाडोळा कर, आणि त्यांना एकेक करून दुबळे कर. मग त्यांचे दोष सिद्ध करून एकामागून एकावर घाव घाल. एकाच गुन्ह्यात सामील असलेली माणसे एकत्र आली, तर काट्यांचीही धार बोथट करतात. त्यांना एकेकटे गाठ; नाहीतर ते तुझी गुप्त मंत्रणा फोडतील.” “मी तुझ्या वडिलांचा मित्र होतो,” ऋषी म्हणाले. त्या राजवटीत राज्यावर संकट आले, तेव्हा ते दूर करण्यासाठी त्यांनी पुष्कळ तप केले होते. मग क्षेमदर्शीने क्षत्रिय वर्णातला एक मंत्री नेमला, आणि ऋषींना आपले कुलपुरोहित केले. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्याने सारी पृथ्वी जिंकली, आणि मोठी कीर्ती मिळवली. शांतिपर्व ८२.