भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
दुर्बलाची नजर
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च । अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥
उतथ्य ऋषींनी मांधाता राजाला पूर्वी केलेला उपदेश भीष्म सांगतात. माणूस राजा होतो तो धर्म राखण्यासाठी, मनाला येईल ते करण्यासाठी नव्हे, असे उतथ्य म्हणाले. ज्याच्या ठायी धर्म शोभून दिसतो, तो राजा. जो धर्माला मरू देतो, तो वृषल, म्हणजे हीन माणूस; कारण धर्माचे दुसरे नाव वृष. दुर्बलांच्या रक्षणासाठी विधात्याने बल निर्माण केले. मग इशारा येतो: “दुर्बलाची नजर, मुनीची नजर आणि विषारी सापाची नजर, या सर्वांत असह्य. दुर्बलाच्या वाटेला जाऊ नकोस.” इथे नजर म्हणजे अन्याय झालेल्या माणसाची दृष्टी; ती ऋषीच्या शापासारखी जाळू शकते. ती नजर तुला आणि तुझ्या आप्तांना जाळणार नाही, याची काळजी घे, असे उतथ्य सांगतात. ज्या कुळाला ती भाजते, त्यात संतती होत नाही; ती मुळापर्यंत जाळत जाते. दुर्बलता मोठ्यातल्या मोठ्या बलापेक्षाही बलवान असते, असे ते म्हणतात. अपमानित झालेला किंवा मार खाल्लेला माणूस मदतीसाठी हाका मारतो, आणि त्याला कोणी वाली मिळत नाही, तेव्हा दैवी शिक्षा राजावर कोसळते. खोट्या आरोपांनी गांजलेल्या माणसांचे अश्रू आरोप करणाऱ्यांची मुले आणि गुरेढोरे नष्ट करतात. गाय जशी लगेच दूध देत नाही, तसे पापही लगेच फळ देत नाही. पाप्याला नाही, तर त्याच्या मुलाला किंवा नातवाला ते भोगावे लागते. म्हणून दुःखी, असहाय आणि वृद्ध यांचे अश्रू पुसणे, हे राजाचे कर्तव्य. मांधात्याने सांगितल्याप्रमाणे केले, आणि तो सर्व पृथ्वीचा स्वामी झाला. शांतिपर्व ९१.१४.