भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
उद्याचे काम आज
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम् ॥
प्रत्येक जिवाचा काळ भराभर संपत चालला आहे, असे युधिष्ठिर म्हणतो; मग माणसाने कोणते हित साधावे? उत्तरादाखल भीष्म एका पिता-पुत्राचा संवाद सांगतात. वेदाध्ययनात रमलेल्या एका ब्राह्मणाला एक मुलगा होता. तो इतका बुद्धिमान होता, की लोक त्याला मेधावीच म्हणत. आयुष्य इतक्या भराभर निघून जाते, तर शहाण्या माणसाने कसे जगावे, असे मुलाने विचारले. वडिलांनी नेहमीचेच उत्तर दिले. आधी ब्रह्मचारी राहून वेदांचे अध्ययन करावे. मग लग्न करून पितरांच्या उद्धारासाठी पुत्र जन्माला घालावेत, आणि पवित्र अग्नींची उपासना करावी. शेवटी वनात जाऊन ध्यान करावे. “एवढ्या शांतपणे तुम्ही हे कसे सांगू शकता?” मुलगा म्हणाला. “मृत्यू जगावर घाव घालतो आहे, म्हातारपणाने जगाला वेढले आहे, आणि सरणारी प्रत्येक रात्र आपले आयुष्य कमी करते आहे. माणूस अजून फुले वेचत असतानाच मृत्यू त्याला उचलून नेतो, वाघीण एडक्याला उचलून नेते तसा. उद्याचे काम आज करा, आणि दुपारचे सकाळीच. काम झाले की नाही, हे पाहत मृत्यू थांबत नाही.” तारुण्यातच धर्माचरण करावे, मुलगा पुढे म्हणाला. मृत्यूसमोर फक्त सत्यच टिकते: मृत्यू मोहामुळे येतो, आणि अमरत्व सत्यामुळे. म्हणून तो स्वतः कोणत्याही जिवाची हिंसा करणार नव्हता, आणि पशूंचा क्रूर बळी देणारा यज्ञही करणार नव्हता. तो निपुत्रिक होता, पण स्वतःच्या उद्धारासाठी त्याला पुत्राची गरज नव्हती. “ज्याला मरायचेच आहे, त्याला धन, नातलग आणि बायका काय कामाच्या? हृदयाच्या गुहेत दडलेल्या आत्म्याचा शोध घ्या. तुमचे वडील आणि त्यांचे वडील आता कुठे आहेत?” मुलाचे बोलणे ऐकून तो पिता सत्यधर्माकडे वळला; त्यानंतर तो जसा जगला, तसा तू जग, असे भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात. शांतिपर्व १७५.१५.