- 1पुत्रशोकात बुडालेला राजासर्व आश्रमांना लागू असणारे श्रेष्ठ धर्म कोणते, असे युधिष्ठिर विचारतो. धर्माला, म्हणजे योग्य आचरणाला, अनेक दारे आहेत, भीष्म उत्तर देतात; धर्मासाठी केलेले कोणतेही कर्म वाया जात नाही. पण जगाकडे नीट पाहिले, तर त्यातल्या गोष्टींचे मोल गवताच्या क…
- 2उद्याचे काम आजप्रत्येक जिवाचा काळ भराभर संपत चालला आहे, असे युधिष्ठिर म्हणतो; मग माणसाने कोणते हित साधावे? उत्तरादाखल भीष्म एका पिता-पुत्राचा संवाद सांगतात. वेदाध्ययनात रमलेल्या एका ब्राह्मणाला एक मुलगा होता. तो इतका बुद्धिमान होता, की लोक त्याला मेधावीच…
- 3उंट आणि बैलजोडीमाणसाला दान करायचे असते, यज्ञ करायचा असतो, पण त्यासाठी धन मिळत नाही. धनाची तहान त्याला व्याकूळ करते. अशा वेळी त्याने काय करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म उत्तर देतात: पूर्वीचे जाणते सांगतात, की पाच गोष्टी माणसाला सुखी करतात. तो सर्वांकडे…
- 4सहा गुरूभीष्म शांती लाभलेल्या विदेहाच्या जनक राजाचे एक वचन आठवतात: “माझी संपत्ती अपार आहे, तरी माझे काहीच नाही. सगळी मिथिला जळाली, तरी माझे काही जळत नाही.” मग ते बोध्य ऋषींची गोष्ट सांगतात. वासनांचा त्याग करून त्यांना शांती लाभली होती, आणि शास्त्रा…
- 5वाटेतला कोल्हानातलग, कर्म, धन की शहाणपण, माणसाचा आधार कोणता असावा, असे युधिष्ठिर विचारतो. शहाणपण, भीष्म उत्तर देतात. शहाणपण हाच सर्वांत मोठा लाभ, आणि सर्वोच्च कल्याण; सज्जनांसाठी तोच स्वर्ग. बळी, प्रल्हाद आणि नमुचि या दैत्यराजांना, आणि बैलांच्या गोष्टीतल…
- 6मिथिला जळाली तरीयुधिष्ठिर स्वतःलाच दोष देतो. “आम्ही क्रूर आहोत, पापी आहोत. भाऊ, वडील, नातू, नातलग, मित्र आणि मुलगे, सगळ्यांना आम्ही मारले. ज्या धनतृष्णेमुळे आमच्या हातून इतकी पापे घडली, ती तृष्णा कशी मारावी?” उत्तरादाखल भीष्म विदेहाचा राजा जनक याचे मांडव्य…
- 7बळी आता कुठे आहे?वैभव गमावलेला, काळाच्या दंडाने चिरडलेला राजा या जगात कसा जगू शकतो, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म देवांचा राजा इंद्र आणि एकेकाळचा असुरांचा राजा, विरोचनाचा पुत्र बळी, यांचा संवाद सांगतात. इंद्राने सगळ्या असुरांना जिंकले होते, आणि बळ…
- 8पहाटे आलेली लक्ष्मीमाणसाचा येणारा उत्कर्ष किंवा अधःपात कोणत्या लक्षणांनी ओळखावा, असे युधिष्ठिर विचारतो. मनच ते आधी सांगते, भीष्म उत्तर देतात; आणि ते सौभाग्याची देवता श्री आणि इंद्र यांची गोष्ट सांगतात. महर्षी नारद मनाला येईल तसे तिन्ही लोकांत संचार करतात; तपा…
- 9ब्रह्मदेवांच्या क्रोधाचा अग्नीरणभूमीवर निष्प्राण पडलेल्या राजांकडे युधिष्ठिर पाहतो. त्यांतला प्रत्येक जण दहा हजार हत्तींइतका बलवान होता, आणि त्यांना मारले ते त्यांच्या बरोबरीच्या वीरांनीच. लोक म्हणतात, ते मेले. मग जीवन म्हणजे काय, आणि मृत्यू म्हणजे काय, असे तो विचारतो.…
- 10जटेतले पक्षीसज्जनही परस्परविरोधी वागताना दिसतात; मग धर्म, म्हणजे योग्य आचरण, कोणाला खरोखर कळू शकतो का, असा प्रश्न युधिष्ठिराला पडतो. उत्तरादाखल भीष्म जाजली नावाचा ब्राह्मण आणि तुलाधार नावाचा व्यापारी यांची जुनी कथा सांगतात. जाजली वनात राहणारा तपस्वी हो…
- 11सर्वश्रेष्ठ धर्म“सनातन धर्म, त्याच्या सगळ्या रहस्यांसह, मी जाणतो,” तुलाधार जाजलीला म्हणाला. “तो सगळ्यांना ठाऊक असलेला जुनाच धर्म आहे: सगळ्यांशी मैत्री, आणि सगळ्या जिवांचे हित.” मग त्याने तो एका वाक्यात सांगितला: “जिवांना मुळीच इजा न करता, किंवा कमीत कमी इज…
- 12“गाईगुरांचे कल्याण असो”मग भीष्म विचख्नु राजाची गोष्ट सांगतात. सगळ्या जिवांविषयीच्या करुणेने तो बोलला होता. एकदा तो अशा एका यज्ञाच्या ठिकाणी आला, जिथे गुरे मारली जात होती. तिथे त्याने एका बैलाचे छिन्नविच्छिन्न शरीर पाहिले, वेदनेने हंबरणाऱ्या गाई ऐकल्या, आणि विधीसा…
- 13सावकाश वागणारा मुलगाज्यांची आज्ञा पाळायलाच हवी, अशांनी एखादे कठीण काम सांगितले, तर माणसाने काय करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. त्याचा निर्णय लगेच करावा, की दीर्घ विचार करून? उत्तरादाखल भीष्म अंगिरा ऋषींच्या कुळातल्या चिरकारीची जुनी कथा सांगतात. “सावकाश वागणाऱ्या…
- 14राजाने प्राण घ्यावेत का?कोणालाही इजा न करता राजा प्रजेचे रक्षण कसे करू शकेल, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म द्युमत्सेन राजा आणि त्याचा पुत्र सत्यवान यांचा संवाद सांगतात. हा तोच राजपुत्र, ज्याला महाभारतातल्याच दुसऱ्या एका कथेत त्याची पत्नी सावित्री मृत्यूच…
- 15मिथिलेतली परीक्षासंसार न सोडता, गृहस्थाश्रमात राहूनही कोणाला मोक्ष, म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्ती, मिळू शकतो का? युधिष्ठिर हे विचारतो, आणि स्थूल आणि सूक्ष्म देह कसा टाकला जातो, हेही. उत्तरादाखल भीष्म जनक राजा आणि सुलभा यांची जुनी कथा सांगतात. फार…
- 16अग्नीसारखा पुत्रव्यास ऋषींचा पुत्र शुक कसा जन्मला, आणि त्याने परम गती कशी मिळवली, असे युधिष्ठिर विचारतो. व्यास हे वेदांचे महान ऋषी; ते बेटावर जन्मले, म्हणून त्यांना द्वैपायन, म्हणजे “बेटावर जन्मलेले”, म्हणतात. शुकाची आई कोण, आणि लहान वयातच त्याचे मन सूक्ष्…