भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
ब्रह्मदेवांच्या क्रोधाचा अग्नी
सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः । एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमेयो न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः ॥
रणभूमीवर निष्प्राण पडलेल्या राजांकडे युधिष्ठिर पाहतो. त्यांतला प्रत्येक जण दहा हजार हत्तींइतका बलवान होता, आणि त्यांना मारले ते त्यांच्या बरोबरीच्या वीरांनीच. लोक म्हणतात, ते मेले. मग जीवन म्हणजे काय, आणि मृत्यू म्हणजे काय, असे तो विचारतो. मरतो कोण, आणि मृत्यू जिवांना का नेतो? उत्तरादाखल भीष्म एक कथा सांगतात; एका शोकाकुल राजाला दुःखातून सोडवण्यासाठी नारदांनी ती सांगितली होती. जगाच्या पहिल्या युगात, कृतयुगात, अकंपन राजाचे रथ, हत्ती, घोडे आणि सैनिक युद्धात झिजून गेले, आणि तो शत्रूंच्या हाती सापडला. नारायणासारखा बलवान असलेला त्याचा पुत्र हरी आपल्या अनुयायांसह आणि सैन्यासह मारला गेला. पुत्रशोकाने होरपळलेला, बंदी झालेला तो राजा शांत जीवनाकडे वळला. एके दिवशी भटकताना त्याला नारद भेटले, आणि त्याने त्यांना सगळे सांगितले. मग नारदांनी त्याला एक मोठी कथा सांगितली; ती त्यांनी स्वतः पूर्वी ऐकली होती. सृष्टीच्या आरंभी पितामह ब्रह्मदेवांनी असंख्य जीव निर्माण केले. ते वाढत गेले, आणि त्यांच्यातला कोणीच मरत नव्हता. लवकरच विश्वात कुठेही रिकामी जागा उरली नाही. तिन्ही लोक जिवांनी तुडुंब भरले, आणि त्यांना श्वास घेणेही कठीण झाले. जिवांची संख्या कशी कमी करावी, याचा ब्रह्मदेव विचार करू लागले, पण त्यांना उपाय सापडेना. तेव्हा त्यांच्या मनात क्रोध उसळला, आणि त्या क्रोधातून एक अग्नी निर्माण झाला. त्याने सगळ्या दिशा जाळल्या: स्वर्ग, पृथ्वी, आकाश, आणि सारे चराचर. तेव्हा जिवांच्या दयेपोटी स्थाणू, म्हणजे शंकर, ब्रह्मदेवांकडे आले. तेजाने धगधगणारे ब्रह्मदेव म्हणाले, “तुम्ही वरास पात्र आहात. मी तुमच्यासाठी काय करू?”
काळ्या-लाल वस्त्रातली स्त्री
सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः । एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमेयो न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः ॥
“तुम्ही निर्माण केलेल्या जिवांसाठी मी मागतो,” स्थाणू म्हणाले. “त्यांच्यावर रागावू नका. तुमचा अग्नी त्या सगळ्यांना जाळतो आहे.” “मी रागावलेलो नाही,” ब्रह्मदेव म्हणाले, “आणि ते नष्ट व्हावेत, अशी माझी इच्छा नाही. पण त्यांच्या भाराने दबलेली, पाण्यात बुडू लागलेली पृथ्वी माझ्याकडे आली, आणि त्यांची संख्या कमी करा, अशी तिने विनंती केली. मी खूप विचार केला, पण उपाय सापडला नाही; आणि मग मला क्रोधाने घेरले.” “रागावू नका,” स्थाणू म्हणाले. “तळी, गवत आणि वनस्पती, सारे चराचर जळते आहे. ते नष्ट झाले, तर परत येणार नाहीत. आपल्याच तेजाने हा अग्नी विझवा. दया करून असा उपाय शोधा, की जीव जळणार नाहीत, आणि त्यांचे वंश तुटणार नाहीत. माझी विनंती आहे: मृत्यूमागून मृत्यू येत राहिला, तरी त्यांना पुन्हा पुन्हा या जगात येऊ द्या.” ब्रह्मदेवांनी तो अग्नी पुन्हा आपल्यात सामावून घेतला. मग त्यांनी सगळ्या जिवांसाठी जन्म आणि मृत्यू ठरवले. ते असे करत असताना, त्यांच्या शरीराच्या प्रत्येक छिद्रातून एक स्त्री बाहेर आली. तिच्या अंगावर काळे-लाल वस्त्र होते; तिचे डोळे आणि तळहात काळे होते; कानांत सुंदर कुंडले होती, आणि अंगावर दिव्य अलंकार. ती दक्षिण दिशेला जाऊन उभी राहिली, आणि दोघे देव तिच्याकडे पाहू लागले. “मृत्यू,” ब्रह्मदेव म्हणाले, “या जिवांना मार; मूर्ख असोत वा विद्वान, कोणालाही सोडू नकोस. मी रागावलो होतो, आणि त्यांचा नाश करायचे ठरवले होते, तेव्हा मी तुला उत्पन्न केले. मी सांगतो तसे कर, म्हणजे तुझे मोठे कल्याण होईल.” कमळांची माळ घातलेल्या मृत्यूने दुःखाने यावर विचार केला, आणि ती रडू लागली. पण तिने आपले अश्रू खाली पडू दिले नाहीत; जोडलेल्या ओंजळीत ते झेलले.
मृत्यू मारायला नकार देते
सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः । एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमेयो न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः ॥
“तुमच्यापासून जन्मलेली माझ्यासारखी स्त्री, सगळ्या जिवांना ज्याची भीती वाटते, असे क्रूर कृत्य कसे करील?” हात जोडून, वेलीसारखी लवून मृत्यू म्हणाली. “मला पापाची भीती वाटते. मला धर्माचे काम द्या. ज्यांनी माझे काहीही वाईट केलेले नाही, अशा मुलांना, तरुणांना आणि वृद्धांना मला हिरावून नेता येणार नाही. लाडके मुलगे, मित्र, भाऊ, आई आणि वडील मरतील, तेव्हा त्यांचे आप्त मला शाप देतील, आणि शोक करणाऱ्यांचे अश्रू मला कायम जाळत राहतील. त्याऐवजी मला तप करू द्या.” “सगळ्या जिवांचा नाश करण्यासाठीच मी तुला निर्माण केले,” ब्रह्मदेव म्हणाले. “जा, ते कर, आणि त्याचा विचार करू नकोस. हे असेच व्हायला हवे.” मृत्यू पुढे काही बोलली नाही. ब्रह्मदेव पुनःपुन्हा बोलत राहिले, तरी ती त्यांच्याकडे डोळे लावून, निष्प्राण असल्यासारखी उभी राहिली. ब्रह्मदेव गप्प झाले; त्यांचा राग शांत झाला, आणि ते हसतमुखाने जगाकडे पाहू लागले. मग कोणतेही वचन न देता मृत्यू त्यांच्याजवळून निघून गेली. धेनुक नावाच्या तीर्थक्षेत्री ती पंधरा अब्ज वर्षे एका पायावर उभी राहिली. ब्रह्मदेव आले आणि त्यांनी तिला पुन्हा आज्ञा पाळायला सांगितले; तेव्हा ती आणखी वीस अब्ज वर्षे एका पायावर उभी राहिली. दहा हजार अब्ज वर्षे ती हरणांबरोबर राहिली, वीस हजार वर्षे केवळ वायू भक्षण करून राहिली, आणि आठ हजार वर्षे पाण्यात मौन पाळत राहिली. कौशिकी नदीच्या काठी तिने व्रते केली; ती गंगेकडे आणि मेरूकडे गेली, आणि सगळ्या जिवांच्या कल्याणासाठी तिथे लाकडासारखी निश्चल उभी राहिली. देवांनी जिथे यज्ञ केला होता, त्या हिमालयावर ती शंभर अब्ज वर्षे पायांच्या बोटांवर उभी राहिली. “मुली, हे काय चालवले आहेस?” ब्रह्मदेव म्हणाले. “मी सांगतो तसे कर.” “मला जिवांना मारता येणार नाही,” मृत्यू म्हणाली. “मला यातून सोडवा, अशी माझी विनंती आहे.”
काम आणि क्रोध
सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः । एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमेयो न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः ॥
“यात पाप नाही,” ब्रह्मदेव म्हणाले. “मी जे बोललो, ते खोटे ठरू शकत नाही. सनातन धर्म तुझ्यात वास करील, आणि मी आणि सगळे देव तुझ्या कल्याणाकडे लक्ष देऊ. आणि तुझ्या मनातली ती दुसरी इच्छाही मी पूर्ण करतो: जीव आजारी पडतील, आणि ते तुला दोष देणार नाहीत. पुरुषांत तू पुरुष होशील, स्त्रियांत स्त्री, आणि तृतीयपंथीयांत ना पुरुष, ना स्त्री.” तरीही हात जोडून मृत्यू म्हणाली, “मला हे करता येणार नाही.” ब्रह्मदेव बधले नाहीत. “तू ओंजळीत झेललेले जे अश्रू मी पाहिले, ते भयंकर रोग होतील, आणि वेळ आली की माणसांचा नाश करतील. प्रत्येक जिवाच्या आयुष्याच्या शेवटी काम आणि क्रोध यांना एकत्र त्याच्यावर सोड. यामुळे तुला अपार पुण्य मिळेल, आणि तुला पाप लागणार नाही; कारण तू सगळ्यांशी सारखीच वागशील.” ब्रह्मदेवांच्या शापाच्या भीतीने मृत्यू म्हणाली, “ठीक आहे.” तेव्हापासून ती प्रत्येक जिवाच्या अंतकाळी काम आणि क्रोध यांना पाठवते, आणि त्यांच्याद्वारे त्याचे प्राण हरण करते. तिचे अश्रू म्हणजेच शरीराला होणारे रोग. “म्हणून जीव मरतात, तेव्हा शहाणे शोक करत नाहीत,” नारद राजाला म्हणाले. “स्वप्नही नसलेल्या गाढ झोपेत इंद्रिये निघून जातात, आणि जागे झाल्यावर परत येतात; तसेच शरीर पडले की माणसे परलोकी जातात, आणि परत येतात. प्रत्येक जिवातला प्राणवायू जुने शरीर सोडतो, आणि नव्या शरीरांत कार्य करतो. ज्यांचे पुण्य संपले, असे देव मर्त्य म्हणून जन्मतात, आणि मर्त्य देवपदाला पोचतात. तुझ्या मुलासाठी शोक करू नकोस. तो स्वर्गात गेला आहे, आणि तिथे मोठ्या सुखात राहतो आहे.” शांतिपर्व २५६-२५८.