भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
मिथिलेतली परीक्षा
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल । काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥
संसार न सोडता, गृहस्थाश्रमात राहूनही कोणाला मोक्ष, म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्ती, मिळू शकतो का? युधिष्ठिर हे विचारतो, आणि स्थूल आणि सूक्ष्म देह कसा टाकला जातो, हेही. उत्तरादाखल भीष्म जनक राजा आणि सुलभा यांची जुनी कथा सांगतात. फार पूर्वी, कृतयुगात, जनकाच्या वंशातला धर्मध्वज नावाचा मिथिलेचा एक राजा संन्यासाच्या मार्गाने चालत होता. वेद, मोक्षशास्त्र आणि राजधर्माचे ग्रंथ तो जाणत होता, आणि इंद्रिये ताब्यात ठेवून पृथ्वीवर राज्य करत होता. सगळीकडचे ज्ञानी लोक आपणही त्याच्यासारखे जगावे, अशी इच्छा धरत. त्याच युगात सुलभा नावाची एक भिक्षुणी एकटीच पृथ्वीवर फिरत होती. ती योगात, म्हणजे मनाच्या साधनेत, रमलेली होती. सगळीकडे तिने संन्याशांना मिथिलेच्या राजाविषयी बोलताना ऐकले: तो मुक्तीच्या मार्गावर स्थिर आहे. हे संन्यासी त्रिदंड धारण करत; तीन काठ्या एकत्र बांधलेला हा दंड म्हणजे भटक्या संन्याशाची खूण. राजा खरोखर मुक्त आहे की नाही, याविषयी सुलभेला शंका होती, आणि ते स्वतः पाहावे, असे तिला वाटले. योगबळाने तिने आपले जुने रूप टाकले, आणि अनुपम सौंदर्याचे रूप घेतले. बाणाच्या वेगाने ती मिथिलेला पोचली, आणि भिक्षुणीच्या वेषात राजासमोर आली. तिला पाहून जनक थक्क झाला. ती कोण, कोणाची, आणि कुठून आली, असे त्याने विचारले. त्याने तिला उत्तम आसन दिले, पाय धुवायला पाणी दिले, आणि उत्तम भोजन दिले. भोजन झाल्यावर तिने मंत्र्यांसमोर आणि विद्वानांसमोर त्याची परीक्षा घेतली. योगबळाने तिचे मन त्याच्या बुद्धीत शिरले. त्याची दृष्टी, त्याच्या डोळ्यांचे किरण, तिने आपल्या डोळ्यांच्या किरणांनी घट्ट धरून ठेवले, आणि त्याला योगाच्या बंधनांनी बांधले. आपल्याला कोणी जिंकू शकत नाही, या अभिमानाने राजाने तिचा हेतू आपल्या संकल्पाने रोखून धरला. आता तिचे मन त्याच्या देहात वसत होते; त्यामुळे ते दोघे जणू एकाच देहातून बोलू लागले.
सिंहासनावरचा मुक्त
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल । काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥
जनक आधी बोलला. “भगवती, तुमचा हा आचार कोणत्या मार्गाचा?” त्याने विचारले. “तुम्ही कोणाच्या, कुठून आलात, आणि कुठे जाणार? विचारल्याशिवाय दुसऱ्याची विद्या, वय किंवा कूळ कोणालाच कळू शकत नाही.” मग राजाने आपली ओळख करून दिली. “छत्र आणि राजदंड यांचा मला कसलाही अभिमान नाही. पराशर कुळातले संन्यासी ऋषी पंचशिख यांचा मी लाडका शिष्य आहे. पावसाळ्याचे चार महिने ते माझ्या घरी राहिले, आणि त्यांनी मला मोक्षाचे मार्ग शिकवले; पण राज्य सोडायला त्यांनी सांगितले नाही. त्याग हे मुक्तीचे श्रेष्ठ साधन, आणि तो ज्ञानातून येतो. ते ज्ञान मला आहे, आणि सुख-दुःखासारख्या सगळ्या द्वंद्वांच्या मी पलीकडे गेलो आहे. भाजलेले बी एकेकाळी रुजू शकत होते, पण आता रुजत नाही; तसे वासनामुक्त झालेले माझे मन आसक्तीचे फळ देत नाही. माझ्या पत्नीविषयी मला प्रेम नाही, आणि शत्रूंविषयी द्वेष नाही. एकाने माझ्या उजव्या हाताला चंदन लावले, आणि दुसऱ्याने डावा हात जखमी केला, तरी दोघे मला सारखेच. मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोन्याचा तुकडाही सारखेच.” राजाही मुक्त असू शकतो, असे जनकाने ठासून सांगितले. “इंद्रियनिग्रहाची व्रते पाळणारा गृहस्थ संन्याशाच्या बरोबरीचा असतो; आणि वासना, द्वेष आणि गर्व यांनी भरलेला संन्यासी गृहस्थापेक्षा काही वेगळा नसतो. राजे बक्षीस देतात आणि शिक्षा करतात; भिक्षूही तसेच करतात. ज्ञानाने मुक्ती मिळत असेल, तर ती त्रिदंडाबरोबर राहू शकते, तशी छत्र-राजदंडाबरोबर का राहू नये? भगवी वस्त्रे, मुंडन, दंड आणि कमंडलू या केवळ एका जीवनमार्गाच्या खुणा. दारिद्र्यात मुक्ती नसते, आणि संपत्तीत बंधन नसते. शास्त्रांच्या सहाणेवर धार लावलेल्या त्यागाच्या तलवारीने मी राज्याचे आणि संपत्तीचे पाश तोडले आहेत.”
राजाचे आरोप
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल । काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥
मग जनक तिच्यावरच उलटला. “मला तुमच्याविषयी आपुलकी वाटते, तरी तुमचे वागणे तुमच्या मार्गाला शोभत नाही. तुम्ही तरुण आहात, अतिशय सुंदर आहात, आणि इंद्रिये जिंकल्याचा दावा करता; मला त्याची शंका आहे. मी मुक्त आहे की नाही, हे पाहण्यासाठी तुम्ही माझ्या देहात शिरला आहात. वासनेने भरलेला योगी त्रिदंडाला पात्र नसतो; आणि तुम्ही आपल्या त्रिदंडाचा धर्म पाळत नाही. “माझ्या राज्यात, माझ्या महालात, माझ्या हृदयात तुम्हाला कोणी बोलावले? तुम्ही सर्वोच्च वर्णातल्या, ब्राह्मण स्त्री आहात, आणि मी क्षत्रिय. आपला संयोग होऊच शकत नाही. वर्णसंकर घडवू नका. तुम्ही मोक्षमार्गावर आहात, मी गृहस्थाश्रमात; म्हणजे तुम्ही दोन विरुद्ध आश्रम एकत्र आणले आहेत. तुम्ही माझ्या गोत्रातल्या आहात की नाही, ते मला माहीत नाही; असाल, तर तो आणखी एक दोष. आणि तुमचा पती कुठे दूर जिवंत असेल, तर हा संयोग पापच; कारण धर्माने ज्यांच्याशी माझा संबंध होऊ शकतो, त्यांच्यापैकी तुम्ही नाही. “स्वतःला श्रेष्ठ दाखवू पाहताना तुम्ही दुष्ट स्त्रीचे लक्षण दाखवता. माझ्या सगळ्या सभेला हरवण्याची तुमची इच्छा आहे, आणि या ब्राह्मणांना खाली पाहायला लावण्यासाठी तुम्ही त्यांच्यावर नजर फिरवता. योगाच्या अभिमानाने तुम्ही अमृतात विष कालवले आहे. एकमेकांची इच्छा करणाऱ्या स्त्री-पुरुषांचा संयोग म्हणजे अमृत; एकाला इच्छा असेल आणि दुसऱ्याला नसेल, तर तो विष. मला स्पर्श करत राहू नका. राजा, ब्राह्मण किंवा पतिव्रता यांच्यापुढे कोणी वेष बदलून येऊ नये; असे लोक लवकरच नाश पावतात. तुमचे कूळ, विद्या आणि आचार सांगा, आणि कशासाठी आलात, तेही.”
कोण कोणाला विचारतो?
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल । काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥
राजाचे शब्द कठोर होते, अनुचित होते, आणि त्यांचा नेमही चुकला होता; पण सुलभा ओशाळली नाही, आणि तिचे उत्तर तिच्या रूपाहूनही सुंदर होते. आधी ती वाणीविषयीच बोलली. वाणी शब्दांच्या आणि विचारांच्या दोषांपासून मुक्त असावी, ती म्हणाली, आणि तिच्यात अठरा गुण असावेत: स्पष्टता, तर्कशुद्धता, गोडवा, सत्यता, आणि इतर. वक्ता, श्रोता आणि शब्द यांचा मेळ बसला नाही, तर अर्थ हरवतो. “मी वासना, क्रोध, भय, लोभ, क्षुद्रपणा, कपट, लाज, दया किंवा अभिमान यांपैकी कशामुळेही बोलणार नाही.” मग सुलभेने त्याच्या प्रश्नांचा समाचार घेतला. जीव म्हणजे मिश्रणे आहेत, ती म्हणाली; लाख आणि लाकूड, किंवा धूळ आणि पाण्याचे थेंब, यांच्यासारखी. शब्द, स्पर्श, रस, रूप आणि गंध, आणि ते जाणणारी इंद्रिये, देहात एकत्र मिसळलेली असतात; तरी त्यांच्यापैकी कोणी दुसऱ्याला “तू कोण?” असे विचारत नाही, आणि कोणी स्वतःलाही जाणत नाही. डोळा स्वतःला पाहू शकत नाही, आणि कान स्वतःला ऐकू शकत नाही. मग सुलभेने देह घडवणारी तीस तत्त्वे मोजून दाखवली. आधी दहा इंद्रिये; मग सत् आणि असत् ओळखणारे मन, आणि संशय मिटवणारी बुद्धी. त्यानंतर सत्त्व, अहंकार, वासना आणि अविद्या; मग अव्यक्त आणि व्यक्त प्रकृती. मग द्वंद्वे, आणि ज्याच्यामुळे सगळे जन्मतात आणि मरतात, तो काळ. शेवटी पंचमहाभूते, भाव आणि अभाव, आणि विधी, शुक्र आणि बल या नावांची आणखी तीन. “जिथे ही तीसही एकत्र येतात, त्याला देह म्हणतात. तुम्ही, मी आणि सगळे देहधारी, त्या एकाच प्रकृतीतून आलो आहोत.” देह बीज आणि रक्त यांपासून गर्भात एकेक अवस्था घेत वाढतो, ती पुढे म्हणाली, आणि नवव्या महिन्यात मुलगा किंवा मुलगी म्हणून जन्मतो. बालपण तारुण्यात बदलते, आणि तारुण्य म्हातारपणात. दिव्याच्या ज्योतीसारखे त्याचे घटक दर क्षणी बदलतात; इतके सूक्ष्मपणे, की ते दिसत नाहीत.
माझे आणि माझे नव्हे
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल । काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥
“देह वेगवान घोड्यासारखा धावत असतो, बदलत असतो,” सुलभेने विचारले. “मग कोण कुठून आले? तो कोणाचा, आणि कोणाचा नाही? जिवाचे स्वतःच्या देहाशी तरी काय नाते? गारगोटी आणि लोखंड यांच्यापासून, किंवा दोन लाकडे घासून, अग्नी जन्मतो; तसे या तत्त्वांच्या मिलनातून जीव जन्मतात. तुम्ही स्वतःत आत्मा पाहता; मग इतरांत का नाही? स्वतःला आणि इतरांना तुम्ही एकच मानत असाल, तर मी कोण आणि कोणाची, हे मला का विचारता? “‘हे माझे, हे माझे नव्हे’ असे म्हणायला लावणाऱ्या द्वंद्वांतून तुम्ही मुक्त असाल, तर ‘तुम्ही कोण, कोणाच्या, आणि कुठून?’ अशा शब्दांचा उपयोग काय?” मग सुलभा त्याच्या मुक्तीच्या दाव्याकडे वळली. “शत्रू, मित्र आणि तटस्थ यांच्याशी, आणि विजय, तह आणि युद्ध यांत, जो इतर राजांसारखाच वागतो, त्या राजात मुक्तीचे कोणते लक्षण आहे? धर्म, अर्थ आणि काम ही जीवनाची तीन उद्दिष्टे कर्मांत सात प्रकारांनी दिसतात; ते न जाणता जो त्यांना चिकटून राहतो, त्याच्यात तरी कोणते? किंवा प्रिय, दुर्बळ आणि बलवान यांच्याकडे जो समदृष्टीने पाहत नाही, त्याच्यात? तुमच्या मंत्र्यांनी तुमचा हा खोटा दावा थांबवला पाहिजे. तुमची मुक्तीसाठीची धडपड म्हणजे औषधही घ्यायचे, आणि सगळे वर्ज्य पदार्थही खायचे, अशा रोग्यासारखी आहे.”
अर्धा पलंग
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल । काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥
मग सुलभेने त्याला दाखवून दिले, की राजाच्या मालकीचे खरे तर किती थोडे असते. तो सगळ्या पृथ्वीवर राज्य करतो, पण राहतो एकाच महालात, झोपतो एकाच दालनात, एकाच पलंगावर; आणि त्यातही अर्धा पलंग राणीचा. अन्नाचे आणि वस्त्रांचेही तसेच: त्याचा वाटा थोडा, आणि तो त्यालाच बांधलेला. युद्धात आणि शांततेत, सुखात आणि मंत्रणेत, तो स्वतंत्र नसतो. तो आज्ञा देतो, आणि ज्यांना आज्ञा दिली, तेच त्याला बांधून ठेवतात. मनात येईल तेव्हा त्याला झोपता येत नाही. कामासाठी उठवले, की त्याला ऐकावे लागते, “स्नान करा, पाणी प्या, जेवा, अग्निहोत्र करा, बोला, ऐका”; आणि ते पाळावे लागते. दानासाठी लोक त्याच्याभोवती गर्दी करतात. त्याने दिले, तर खजिना रिकामा होतो; नाही दिले, तर ते वैरी होतात. भोवतालच्या शहाण्यांचे, शूरांचे आणि श्रीमंतांचे, आणि आपली सेवा करणाऱ्यांचेसुद्धा, त्याला भय वाटते. “प्रत्येक माणूस आपल्या घरात राजाच असतो,” ती म्हणाली. “तोही बक्षीस देतो आणि शिक्षा करतो; त्यालाही पत्नी, पुत्र, खजिना आणि मित्र असतात. देश उद्ध्वस्त झाला, नगर जळाले, सर्वांत उत्तम हत्ती मेला, तर राजाही इतरांसारखाच शोक करतो. त्यालाही डोकेदुखी आणि रोग होतात, आणि रात्री झोप लागत नाही. राजपदात सुख थोडे आणि दुःख फार; आणि तेही गवताच्या आगीसारखे, किंवा पाण्यावरच्या फेसासारखे, क्षणभंगुर. “हे राज्य, हे सैन्य, हा खजिना आणि हे मंत्री तुमचे, असे तुम्ही म्हणता. ते खरोखर कोणाचे? राज्याची सात अंगे असतात: मित्र, मंत्री, राजधानी, प्रांत, दंड, खजिना आणि राजा. त्रिदंडाच्या तीन काठ्यांसारखी ती एकमेकांना आधार देत उभी राहतात. आणखी तीन मिळून ती दहा होतात, आणि ही दहाही राजासारखीच राज्याचा उपभोग घेतात. राजाशिवाय राज्य नाही, राज्याशिवाय धर्म नाही, आणि धर्माशिवाय मुक्ती नाही. चांगले राज्य करणाऱ्या राजाला अश्वमेधाचे पुण्य मिळते. पण चांगले राज्य करतात किती?”
कमळाच्या पानावरचा थेंब
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल । काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥
“माझ्या स्वतःच्या देहाशीसुद्धा माझे नाते नाही,” सुलभा पुढे म्हणाली; “मग दुसऱ्याच्या देहाला मी कशी स्पर्श करीन? वर्णसंकराचा आरोप तुम्ही माझ्यावर करू शकत नाही. पंचशिखांचा उपदेश तुम्ही पूर्ण ऐकलात का? सगळ्या बंधनांतून तुम्ही मुक्त असाल, तर हे छत्र आणि बाकीचे सगळे का ठेवता? मला वाटते, तुम्ही शास्त्रे ऐकलीच नाहीत; किंवा ऐकूनही ती वाया गेली; किंवा त्यांच्यासारखे दिसणारे काहीतरी ऐकले. कोणत्याही संसारी माणसासारखे तुम्ही स्पर्श, स्त्रिया आणि घरे यांनी बांधलेले आहात. संन्यासी रिकाम्या घरांत मुक्काम करतात; ज्ञानाने इतक्या रिकाम्या असलेल्या तुमच्या मनात मी शिरले, तर काय बिघडले? मी तुम्हाला हाताने किंवा बाहूने, पायाने किंवा मांडीने स्पर्श केला नाही. ही आपल्या दोघांमधली खासगी गोष्ट होती. ज्यांचा तुम्ही आदर करायला हवा, त्या ब्राह्मणांसमोर, भर सभेत, ती जाहीर करणे योग्य होते का? “कमळाच्या पानावर पाण्याचा थेंब पानाला न भिजवता राहतो, तशी मी तुमच्यात राहते. तुम्ही गृहस्थाश्रमातून ढळला आहात, आणि मुक्तीपर्यंत पोचला नाहीत; दोघांच्या मधे उभे आहात. देह म्हणजेच आत्मा मानणारे, आणि आश्रम खरोखरच वेगवेगळे आहेत असे समजणारेच अशा संकराला भितात. माझा देह तुमचा नाही; पण माझा आत्मा तुमच्या आत्म्याहून वेगळा नाही. हात घडा धरतो, घडा दूध धरतो, आणि दुधावर माशी बसते. ती एकत्र असतात, तरी प्रत्येकाचे रूप वेगळेच राहते: घडा दूध होत नाही, आणि दूध माशी होत नाही. तसे वर्ण आणि आश्रम मुक्त माणसाला चिकटत नाहीत.”
राजकुळातली कन्या
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल । काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥
“वर्णातही मी तुमच्यापेक्षा वरची नाही,” सुलभा म्हणाली. “मी वैश्य नाही, शूद्रही नाही. मी तुमच्याच वर्णाची, शुद्ध कुळातली क्षत्रिय आहे. प्रधान नावाच्या राजर्षींविषयी तुम्ही ऐकले असेलच. त्यांच्या कुळात जन्मलेली मी सुलभा. माझ्या पूर्वजांच्या यज्ञांना देवराज इंद्र द्रोण, शतशृंग आणि चक्रद्वार या पर्वतांसह आला होता. “अशा कुळात जन्मल्यामुळे मला योग्य असा पती मिळाला नाही. म्हणून मोक्षमार्गाची शिकवण घेऊन, तपस्विनीची व्रते पाळत मी एकटीच पृथ्वीवर फिरते. संन्यासाचे ढोंग मी करत नाही. मी काही चोरत नाही, आणि वर्णांचे धर्म एकमेकांत मिसळत नाही. मी आपली व्रते पाळते, आणि विचार केल्याशिवाय कधी बोलत नाही. तुमच्याकडे मी अविचाराने आले नाही. मोक्षाच्या उपदेशाने तुमची बुद्धी शुद्ध झाली आहे, असे मी ऐकले; आणि माझ्या स्वतःच्या कल्याणासाठी तुम्हाला मोक्षाविषयी विचारायला मी आले. हे मी स्वतःची स्तुती करायला किंवा प्रतिपक्षाला कमी लेखायला सांगत नाही. जो खरोखर मुक्त आहे, तो विजयासाठी शब्दांची लढाई करत नाही; तो ब्रह्मात, परम सत्यात, शांतीच्या त्या एकमेव आश्रयात स्थिर असतो. “भिक्षू एखाद्या रिकाम्या घरात एक रात्र काढतो, आणि पहाटे निघून जातो; तशी ही एक रात्र मी तुमच्यात काढीन. यजमान अतिथीचा सन्मान करतो, तसा तुम्ही शब्दांनी आणि भेटींनी माझा सन्मान केला आहे. माझ्या स्वतःच्या खोलीत राहावे, तशी एक रात्र तुमच्यात राहून, उद्या मी निघून जाईन.” तिचे अर्थपूर्ण आणि तर्कशुद्ध बोलणे ऐकून जनकाने त्यावर काहीच उत्तर दिले नाही. शांतिपर्व ३२० (गांगुली ३२१).