भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
सहा गुरू
पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने । इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम ॥
भीष्म शांती लाभलेल्या विदेहाच्या जनक राजाचे एक वचन आठवतात: “माझी संपत्ती अपार आहे, तरी माझे काहीच नाही. सगळी मिथिला जळाली, तरी माझे काही जळत नाही.” मग ते बोध्य ऋषींची गोष्ट सांगतात. वासनांचा त्याग करून त्यांना शांती लाभली होती, आणि शास्त्रांचे त्यांना सखोल ज्ञान होते. नहुषपुत्र ययाति राजाने त्यांना विचारले, “मला शांतीचा उपदेश करा. कोणत्या ज्ञानाच्या आधारे आपण इतक्या शांतपणे, सगळ्या कर्मांपासून मुक्त होऊन जगात फिरता?” “मी इतरांच्या शिकवणीप्रमाणे जगतो,” बोध्य म्हणाले, “पण कोणालाच शिकवत नाही. त्या शिकवणीच्या खुणा मी तुला सांगतो; त्यांच्यावर तू स्वतः विचार कर. माझे सहा गुरू आहेत: पिंगला, कुरर पक्षी, साप, वनातला भ्रमर, बाण घडवणारा कारागीर आणि कुमारी.” मग भीष्म प्रत्येक गुरूचा धडा सांगतात. पिंगला: आशा बलवान असते, आणि आशेतून सुटका हेच परम सुख; पिंगलेने आशा सोडली, आणि ती सुखाने झोपते (तिच्या गीताने हे पुस्तक सुरू होते). कुरर पक्षी: चोचीत मांस धरलेल्या कुररावर, ज्यांच्याकडे मांस नाही ते इतर पक्षी तुटून पडतात; मांस टाकून दिले, की तो सुखाने राहतो. साप: घर बांधल्याने दुःखच येते, सुख कधीच नाही; दुसऱ्यांनी केलेल्या घरात साप शिरतो, आणि सुखाने राहतो. भ्रमर: वनातल्या भ्रमरांप्रमाणे मुनी कोणत्याही जिवाला इजा न करता भिक्षेवर सुखाने जगतात. बाण घडवणारा: बाण घडवणारा एक कारागीर कामात इतका गढून गेला होता, की जवळून जाणारा राजाही त्याला दिसला नाही. कुमारी: पुष्कळ जण एकत्र राहिले, की भांडणे होतात; दोघे एकत्र राहिले, तरी बोलणे चालूच राहते. “म्हणून मी एकटाच फिरेन,” ही शिकवण संपते, “कुमारीच्या मनगटातल्या एकट्या शंखाच्या बांगडीसारखा.” एकटी बांगडी वाजत नाही.
प्रल्हादाचा प्रश्न
पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने । इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम ॥
कोणत्या आचरणाने माणूस शोकमुक्त होऊन जगात वावरू शकतो, आणि परम गती गाठू शकतो, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म सांगतात, की दैत्यांचा, म्हणजे देवांशी युद्ध करणाऱ्या असुरांचा, ज्ञानी राजा प्रल्हाद याने एकदा एका भटक्या ब्राह्मणाला प्रश्न केला होता. “आपण निरिच्छ, शुद्ध, नम्र आणि संयमी आहात,” प्रल्हाद म्हणाला, “मृदुभाषी आणि ज्ञानी आहात; तरीही लहान मुलासारखे राहता. कोणत्याही लाभाची आपल्याला ओढ नाही, आणि कोणत्याही हानीचे दुःख नाही. सगळे जग वासनेच्या प्रवाहात वाहून जात असताना, धर्म, अर्थ आणि काम या तिन्हींचा आपल्याला स्पर्शही झालेला दिसत नाही. आपले ज्ञान कोणते?” “जीव जन्मतात, वाढतात, क्षीण होतात आणि मरतात, हे मी पाहतो,” तो मुनी म्हणाला, “आणि त्याचे कारण मला सापडत नाही. सगळे जीव आपापल्या स्वभावानुसार चालतात. म्हणून त्यांचे जे काही होते, त्याने मला ना आनंद होतो, ना दुःख. प्रत्येक संयोगाचा शेवट वियोगात होतो; प्रत्येक लाभाचा शेवट हानीत. समुद्रातल्या आणि जमिनीवरच्या जीवांना, आणि आकाशातल्या बलवान पक्ष्यांनाही मरण येताना मी पाहतो; वेळ आली की तारेसुद्धा निखळतात. हे जाणून मी सुखाने झोपतो.”
अजगरव्रत
पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने । इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम ॥
“कष्ट न करता मिष्टान्न मिळाले, तर मी ते खातो,” मुनी पुढे म्हणाला. “एरवी अनेक दिवस उपाशी राहतो. कधी एकच दाणा खातो, कधी पेंड, तर कधी उत्तम भात. कधी महालात उंची पलंगावर झोपतो, तर कधी उघड्या जमिनीवर. चिंध्या, गोणपाट, मृगाजिन किंवा मौल्यवान वस्त्रे, जे मिळेल ते अंगावर घेतो. न मागता आलेले, धर्माला धरून असलेले सुख मी नाकारत नाही, आणि दुर्लभ गोष्टीसाठी धडपड करत नाही. हे माझे व्रत; त्याला अजगरव्रत म्हणतात. “मोठा साप, अजगर, एका जागी पडून राहतो, आणि आपोआप येईल ते खातो, असे मी ऐकले आहे. मीही तसेच वागतो; भविष्यासाठी काहीच साठवत नाही. सुख-दुःख, लाभ-हानी, जीवन-मरण हे सारे विधिलिखित आहे, हे जाणून मी शुद्ध मनाने हे व्रत पाळतो. विद्वान यावर वाद घालतात, प्रत्येक जण आपापल्या मताची स्तुती करतो; पण वादाने हा प्रश्न सुटत नाही. मूर्खांना हे व्रत कळत नाही; ते अज्ञानाचा नाश करते, हे मला दिसते.” आसक्ती, भय, लोभ, मोह आणि क्रोध यांपासून मुक्त राहून जो अजगरव्रत पाळतो, तो आपले दिवस मोठ्या आनंदात घालवतो, असे भीष्म सांगतात. शांतिपर्व १७८-१७९.