भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
बळी आता कुठे आहे?
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥
वैभव गमावलेला, काळाच्या दंडाने चिरडलेला राजा या जगात कसा जगू शकतो, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म देवांचा राजा इंद्र आणि एकेकाळचा असुरांचा राजा, विरोचनाचा पुत्र बळी, यांचा संवाद सांगतात. इंद्राने सगळ्या असुरांना जिंकले होते, आणि बळी सिंहासनावरून पडून नाहीसा झाला होता. तो मेला नव्हता; इंद्राला पुढे कळणार होते, की तो गाढवाच्या रूपात जगत होता. इंद्र पितामह ब्रह्मदेवांकडे गेला, आणि हात जोडून नमस्कार करून त्याने बळीबद्दल विचारले. “त्याने कितीही मुक्तहस्ते दान केले, तरी त्याचे धन कधी कमी झाले नाही. तो वायू होता, आणि जलाधिपती वरुणही; तो सूर्य होता, आणि चंद्रही. सगळ्या जिवांना ऊब देणारा अग्नी तो होता, आणि तोच जल झाला. तो दिशा उजळत असे, आणि संध्याकाळी मावळत असे; ऋतूप्रमाणे पाऊस पाडत असे. तो मला सापडत नाही. तो कुठे आहे, ते मला सांगा.” “तुझे हे विचारणे योग्य नाही,” ब्रह्मदेव म्हणाले. “पण ज्याला विचारले, त्याने खोटे बोलू नये; म्हणून मी तुला सांगतो. बळी आता उंट, बैल, गाढव किंवा घोडा यांच्यापैकी कोणत्या तरी जातीत, त्या जातीतला श्रेष्ठ म्हणून जन्मलेला असेल, आणि एखाद्या रिकाम्या घरात राहत असेल.” “तो तिथे भेटला, तर मी त्याला मारू की सोडून देऊ?” इंद्राने विचारले. “बळीला इजा करू नकोस. तो वधाला पात्र नाही. हवे तर त्याला धर्माविषयी विचार.” मग इंद्र आपल्या ऐरावत हत्तीवर बसून मोठ्या थाटात पृथ्वीभर फिरला. ब्रह्मदेवांनी सांगितले होते तसाच, एका रिकाम्या घरात गाढवाच्या रूपात राहणारा बळी त्याला सापडला.
इंद्राचे टोमणे
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥
“आता तू गाढवाचा जन्म घेतला आहेस, भुसा खाऊन जगतोस,” इंद्र म्हणाला. “हा हीन जन्म आहे. त्याचे तुला दुःख होते की नाही? पूर्वी कधी न पाहिलेले आज मी पाहतो आहे: तू शत्रूंच्या ताब्यात आहेस; वैभव आणि मित्र, बळ आणि पराक्रम, सगळ्याला मुकला आहेस. “एकेकाळी हजारो वाहने आणि आप्तांना बरोबर घेऊन तू सगळ्या लोकांत फिरत होतास; तुझ्या तेजाने सगळ्यांना होरपळत होतास, आणि आम्हाला तुच्छ मानत होतास. दैत्य तुझ्या राज्यात राहत, आणि तुझ्याकडे आशेने पाहत. नांगरल्याविना धरणी पिके देत असे. समुद्राच्या पूर्व किनाऱ्यावर तू आपले धन आप्तांना वाटत होतास, तेव्हा तुझ्या मनात काय होते? हजारो स्वर्गीय नर्तिका तुझ्यापुढे नाचत, आणि गंधर्व, म्हणजे स्वर्गातले गायक-वादक, गात. रत्नजडित सोन्याचे मोठे छत्र तुझ्यावर असे. तुझ्या यज्ञांत यज्ञस्तंभ भरीव सोन्याचा असे, आणि तू लाखो गाई दान करत असायचास. शम्याक्षेपाच्या विधीने यज्ञ करत तू सगळी पृथ्वी फिरलास. गांगुली सांगतात, की या विधीत एक खुंटी फेकली जात असे, आणि ती जिथे जाऊन पडेल तिथे यज्ञ केला जात असे. तुझा तो सोन्याचा कलश, ते छत्र, ते पंखे, आणि ब्रह्मदेवांनी दिलेली ती माळ, आता मला काहीच दिसत नाही.” “खरे आहे, ते तुला दिसत नाही,” बळी म्हणाला. “ते सारे एका गुहेच्या अंधारात दडलेले आहे. माझी वेळ पुन्हा आली, की ते तुला पुन्हा दिसेल. पण तुझे दिवस चांगले असताना माझ्या पडत्या काळात माझी थट्टा करणे, हे तुझ्या कीर्तीला आणि कुळाला शोभत नाही. शहाणे लोक समाधानी आणि शांत असतात; ते दुःखात शोक करत नाहीत, आणि सुखात हुरळून जात नाहीत. इंद्रा, तू एखाद्या सामान्य माणसासारखी बढाई मारतो आहेस. तू माझ्यासारखा होशील, तेव्हा असे बोलणार नाहीस.”
काळ देतो, काळ नेतो
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥
सापासारखे सुस्कारे टाकणाऱ्या बळीला इंद्र हसला, आणि त्याने पुन्हा खोदून विचारले: या पतनाचे तुला दुःख होते की नाही? “काळाच्या ओघात हे सगळे निघून जाते,” बळी म्हणाला, “आणि प्रत्येक गोष्टीला अंत असतो. म्हणून मी शोक करत नाही. ही शरीरे नश्वर आहेत, आणि हे रूप माझा दोष नाही. प्राण आणि शरीर एकत्र जन्मतात, एकत्र वाढतात, आणि एकत्रच नष्ट होतात. या रूपाचा मी कायमचा दास नाही. सगळ्या नद्या जशा समुद्रात संपतात, तसे सगळे जीव मृत्यूत संपतात. हे जाणणारे मोहात पडत नाहीत. लाभ-हानी, जीवन-मरण, सुख-दुःख: यांचा मी द्वेषही करत नाही, आणि हव्यासही धरत नाही. “एक माणूस दुसऱ्याला मारतो, तेव्हा तो फक्त शरीर मारतो. ‘मी त्याला मारले’ असे जो मानतो, तो स्वतःच मारला गेलेला असतो; आणि दोघांनाही सत्य कळलेले नसते. मारून किंवा जिंकून जो बढाई मारतो, तो कर्ता नसतो; ते कृत्य दुसऱ्यानेच केलेले असते. पृथ्वी, तेज, आकाश, जल आणि वायू यांपासून सगळे जीव बनतात. मग मी शोक का करू? “विद्वान आणि अडाणी, बलवान आणि दुबळे, देखणे आणि कुरूप, भाग्यवान आणि दुर्दैवी: अथांग काळ सगळ्यांनाच वाहून नेतो. काळ असा समुद्र आहे, ज्यात एकही बेट नाही, आणि ज्याला पैलतीर नाही. हे मला कळले नसते, तर कदाचित मला हर्ष, गर्व आणि क्रोध वाटला असता. मी गाढव आहे, एकांतात भुसा खाऊन जगतो आहे, म्हणून माझा अपमान करायला तू आला आहेस का? मी मनात आणले, तर अशी भयंकर रूपे घेईन, की ती पाहताच तू पळत सुटशील. काळ सर्व काही नेतो, आणि काळच सर्व काही देतो; सारे काही काळानेच ठरवलेले आहे. इंद्रा, आपल्या पौरुषाची बढाई मारू नकोस.”
हजारो इंद्र
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥
“देव, मानव, पितर, गंधर्व, नाग आणि राक्षस, सगळे माझ्या अधिपत्याखाली होते,” बळी पुढे म्हणाला. “बळी जिथे कुठे असेल त्या दिशेला लोक नमस्कार करत. त्या गेलेल्या मानाचा मी शोक करत नाही. उच्च कुळातला, देखणा आणि शूर माणूस दुःखात जगू शकतो, आणि हीन कुळातला अशिक्षित माणूस मित्रांत सुखाने जगू शकतो. सुंदर स्त्री दुःखात जगू शकते, आणि कुरूप स्त्री मोठ्या सुखात. हे विधिलिखित असते. माझे वैभव गमावण्यासाठी मी काही केले नाही, आणि तुझे मिळवण्यासाठी तू काही केले नाहीस. वैभव आळीपाळीने येते आणि जाते. “आज तू देवांच्या अग्रस्थानी उभा राहून माझ्यावर गरजतो आहेस, ते केवळ काळाने मला तडाखा दिला म्हणून. नाहीतर एकाच ठोशात मी तुला, तुझ्या वज्रासकट, मारून टाकले असते. पण ही बळाची वेळ नाही; शांतीची वेळ आहे. एकेकाळी बारा आदित्यांचे, म्हणजे सूर्यदेवांचे, तेज मी एकटा धारण करत होतो; त्यांत तूही होतास. मी पाऊस पाडत असे, आणि तिन्ही लोकांना प्रकाश आणि उष्णता देत असे. मी रक्षण करत असे, आणि संहारही; देत असे, आणि घेतही असे; बांधत असे, आणि मुक्तही करत असे. ते राज्य गेले. मी कर्ता नाही, आणि तूही नाहीस. काळच सगळ्यांचे रक्षण करतो, आणि संहारही. “वेद जाणणारे म्हणतात, काळ म्हणजेच ब्रह्म, परम सत्य. कोणी त्याला अग्नी म्हणतात, कोणी सृष्टिकर्ता, तर कोणी ऋतू, महिने, दिवस किंवा क्षण. लोक त्याला अनेक नावांनी ओळखतात, पण तो एकच आहे. पळून किंवा थांबून, कोणीच त्याच्यापासून सुटत नाही. तुझ्याहून बलवान असे हजारो इंद्र होऊन गेले; काळ तुलाही विझवून टाकेल. ही राजलक्ष्मी तुझ्या आधी माझ्याकडे होती. हजारो इंद्रांकडे ती राहिली, पण कोणाकडेच टिकली नाही. मला सोडून ती तुझ्याकडे आली; तुझा अहंकार पाहून ती लवकरच तुलाही सोडून जाईल.”
श्री बळीला सोडते
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥
तेवढ्यात इंद्राने पाहिले, बळीच्या शरीरातून एक देवी बाहेर येत होती: तेजाने झळाळणारी, मस्तकावर शिखा असलेली, सोन्याचे बाजूबंद घातलेली. “ही कोण?” आश्चर्याने डोळे विस्फारून इंद्राने विचारले. “ही असुरांपैकी आहे, देवांपैकी की माणसांपैकी, ते मला माहीत नाही,” बळी म्हणाला. “हवे तर तिलाच विचार.” ती होती श्री, सौभाग्याची देवता. “विरोचनाने मला ओळखले नाही, आणि त्याचा पुत्र बळी यानेही नाही,” ती इंद्राला म्हणाली. “माझी अनेक नावे आहेत. विद्वान मला दुःसहा, म्हणजे ‘सहन करायला कठीण’, म्हणतात, तर इतर विधित्सा; मी भूती, लक्ष्मी आणि श्रीही आहे. इंद्रा, तू मला ओळखत नाहीस, आणि कोणताच देव ओळखत नाही.” “इतका काळ बळीत राहिल्यावर आपण त्याला का सोडता? हे माझ्यामुळे, की त्याच्यामुळे?” “ना सृष्टिकर्ता माझ्यावर सत्ता चालवतो, ना विधाता. काळ मला एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेतो. बळीचा अपमान करू नकोस.” “मग त्याला का सोडता, आणि माझ्याकडे का येता?” “मी सत्यात आणि दानात राहते; चांगल्या व्रतांत आणि तपात, पराक्रमात आणि धर्मात राहते. बळी या सगळ्यांपासून ढळला आहे. एकेकाळी तो ब्राह्मणांचा आदर करत असे, सत्य बोलत असे, आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवत असे. पुढे तो ब्राह्मणांचा द्वेष करू लागला, आणि जेवल्यावर हात न धुता, उष्ट्या हातांनी तुपाला शिवला. तो नेहमी यज्ञ करत असे; पण शेवटी, काळाने आंधळा केलेला, काळाचा तडाखा बसलेला तो, आपण माझी अखंड उपासना करतो, अशी सगळ्यांसमोर बढाई मारू लागला. म्हणून मी त्याला सोडते, आणि तुझ्यात राहीन. तप आणि पराक्रम यांनी मला जपून धर.”
लक्ष्मीचे चार भाग
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥
“देवी, देव, मानव किंवा कोणताही जीव आपल्याला कायमचे धरून ठेवू शकत नाही,” इंद्र म्हणाला. “खरे आहे,” श्री म्हणाली. “कोणीच नाही.” “आपण मला कायम कशा लाभाल, ते सांगा; मी तसे करीन.” “वेदांनी सांगितलेल्या विधीप्रमाणे माझे चार भाग कर.” इंद्राने प्रत्येक भाग, जिथे तो पेलला जाईल तिथे ठेवला. एक चतुर्थांश त्याने सर्व काही धारण करणाऱ्या पृथ्वीला दिला, आणि एक, माणसांना अनेक प्रकारे उपयोगी पडणाऱ्या जलाला. तिसरा भाग अग्नीला मिळाला; वेद, यज्ञ आणि देव अग्नीच्या आधारे राहतात. चौथा भाग ब्राह्मणांवर निष्ठा असलेल्या, सत्यवचनी सज्जनांना मिळाला. इंद्राने जिथे सांगितले, तिथे श्रीने आपला प्रत्येक भाग ठेवला. “जो कोणी आपला अपराध करील, त्याला मी शिक्षा करीन,” इंद्र म्हणाला. मग श्रीने सोडलेला बळी बोलला. “आज सूर्य पूर्व-पश्चिम, उत्तर-दक्षिण, सगळ्या दिशांना सारखा प्रकाशतो. एक दिवस तो सगळ्या बाजूंनी आपले तेज आवरून घेईल, आणि सुवर्णपर्वत मेरूच्या मध्यभागी असलेल्या ब्रह्मलोकावरच तेवढा प्रकाशेल. तेव्हा देव-असुरांचे आणखी एक युद्ध होईल, आणि मी तुम्हा सगळ्यांना जिंकीन.” “तुला कधीच मारायचे नाही, असे ब्रह्मदेवांनी मला सांगितले आहे,” इंद्र म्हणाला. “म्हणूनच मी तुझ्या मस्तकावर वज्र घालत नाही. महान असुरा, तुला हवे तिथे जा; तुझे कल्याण असो. सूर्य कधीच केवळ मध्यावरून प्रकाशणार नाही. ब्रह्मदेवांनी फार पूर्वीच त्याचा मार्ग ठरवला आहे: सहा महिने तो उत्तरेकडे जातो, आणि सहा महिने दक्षिणेकडे; त्यामुळेच सगळ्या जिवांसाठी हिवाळा आणि उन्हाळा येतात.” मग बळी दक्षिणेकडे गेला, आणि इंद्र उत्तरेकडे. बळीचे बोलणे इंद्राने ऐकले होते; त्यात गर्वाचा लवलेशही नव्हता. मग इंद्र आकाशात उंच निघून गेला.
बंधनातला नमुचि
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥
मग भीष्म नमुचीची गोष्ट सांगतात. नमुचि हाही वैभवावरून पडलेला एक असुर; इंद्राने त्यालाही हाच प्रश्न विचारला. सगळे जीव कसे जन्मतात आणि कसे मरतात, हे नमुचीला ठाऊक होते. त्याचे वैभव गेले होते, तरी तो शांत समुद्रासारखा अविचल बसला होता. “तू आपल्या पदावरून पडला आहेस; दोरखंडांनी बांधलेला तू शत्रूंच्या ताब्यात आहेस,” इंद्र म्हणाला. “तुला दुःख होते, की तू प्रसन्न आहेस?” “जे टाळता येत नाही, त्यावर शोक केल्याने फक्त शरीर झिजते, आणि शत्रूंना आनंद होतो,” नमुचि म्हणाला. “दुसऱ्याच्या दुःखाचा वाटा कोणीच घेऊ शकत नाही. म्हणून मी शोक करत नाही; या सगळ्याचा शेवट एकच आहे. शोक सौंदर्य, वैभव, आयुष्य, आणि धर्मसुद्धा नष्ट करतो. आलेले दुःख बाजूला ठेवावे, आणि हृदयात वास करणाऱ्या परम कल्याणाचा विचार करावा. “विधाता एकच आहे, दुसरा नाही; प्रत्येकाने काय करायचे आणि काय भोगायचे, ते तोच ठरवतो. गर्भातल्या बाळावरही त्याचीच सत्ता असते. उताराकडे पाणी वाहते, तसा तो नेईल तिथे मी जातो. संसार काय आणि मुक्ती काय, हे मी जाणतो, आणि मुक्ती श्रेष्ठ आहे हेही जाणतो; तरी मी तिच्यासाठी धडपडत नाही. जे मिळायचे ते मिळते, आणि जे घडायचे ते घडते. ऋषी, देव, मोठमोठे असुर, वेदांचे विद्वान आणि वनातले तपस्वी, सगळ्यांवर संकटे येतात. पण शहाणा माणूस हिमालयासारखा अढळ उभा राहतो. यशाने तो हुरळत नाही, आणि संकटाने खचत नाही. “दुष्ट माणूस ज्या विद्वानांच्या सभेत निर्भयपणे शिरू शकतो, ती सभाच नव्हे. शहाणे लोक आपल्या पदावरून पडले, तरी गोंधळून जात नाहीत; म्हातारपणी मोठे संकट कोसळले, तेव्हा गौतम ऋषी जसे गोंधळले नाहीत, तसे. जे विधिलिखित नाही, ते मंत्र, बळ, बुद्धी, पराक्रम, सदाचार किंवा धन यांनी मिळते का? मी जन्मण्यापूर्वीच, मी काय करायचे आणि काय भोगायचे, ते ठरले होते. मग मृत्यू माझे काय करणार?”
बळी आणि इंद्र पुन्हा समोरासमोर
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥
आप्त किंवा राज्य गमावून संकटात बुडालेल्या माणसाचे कल्याण कशात आहे, असे युधिष्ठिर विचारतो. धैर्यात, भीष्म उत्तर देतात. शोकापासून मुक्त राहिले की शरीर धडधाकट राहते, आणि आरोग्य असेल, तर माणूस पुन्हा वैभव मिळवू शकतो. मग ते इंद्र आणि बळी यांच्या दुसऱ्या भेटीची गोष्ट सांगतात. देव-असुरांचे युद्ध संपले होते. विष्णूने आपल्या पावलांनी सगळे लोक व्यापले होते, आणि इंद्र पुन्हा देवांचा राजा झाला होता. ऐरावतावर बसून सगळ्या लोकांत फिरताना, समुद्राकाठच्या डोंगरातल्या एका गुहेत त्याला बळी दिसला. जलाधिपती वरुणाच्या पाशाने बळी बांधलेला होता, तरी त्याच्या चेहऱ्यावर दुःख नव्हते, की भय. “तू तिन्ही लोक गमावलेस, बायका आणि धन गमावलेस,” इंद्र म्हणाला, “आणि माझ्या वज्राचा प्रहारही तुझ्यावर झाला आहे. तरी तू इतका अविचल कसा?” “आता बढाई मारून तुला काय मिळणार?” बळी म्हणाला. “एके काळी तू माझ्यासमोर उभाही राहू शकत नव्हतास. खरा थोर माणूस आपण हरवलेल्या शूर शत्रूवर दया करतो. आज मी जसा आहे, तसा उद्या तू होशील. काळाचा तडाखा बसला, की ना विद्या वाचवू शकते, ना तप, ना दान, ना आप्त.” मग त्याने इंद्राला पुन्हा सांगितले, की कर्ता काळ आहे, इंद्र नव्हे; आणि वैभव त्यालाही सोडून जाईल, “जशी गाय एक पाणवठा सोडून दुसऱ्या पाणवठ्यावर जाते”. “तुझ्या आधी पृथ्वीचा उपभोग घेणारे ते राजे आता कुठे आहेत? पृथू, ऐल, मय, भीम, नरक, शंबर, अश्वग्रीव, पुलोमा, स्वर्भानू, प्रल्हाद, नमुचि, दक्ष, विप्रचित्ती, विरोचन, हिरण्यकशिपू, मधू, कैटभ, आणि आणखी कितीतरी. सगळे धर्मनिष्ठ होते, युद्धात अजिंक्य होते, आणि कोणीच गर्विष्ठ नव्हता. काळाने त्या सगळ्यांना वाहून नेले. म्हणून वासना आणि वैभवाचा गर्व सोडून दे. दुःख आले तर शोक करू नकोस, सुख आले तर हुरळून जाऊ नकोस; वर्तमानात जग. एकेकाळी मी तुझ्या मस्तकावर पर्वतशिखरे फोडली होती; तुझे हजार वर्षांचे राज्यही संपेल. आता काळ मला आपल्या पाशांनी बांधतो. तो तिथे उभा आहे, काळा आणि भयंकर; त्याने मला पशूसारखे बांधून ठेवले आहे. झाडावरचे फळ पिकते, तसा तो मला पिकवतो आहे. शोकाने फक्त बळ नष्ट होते; म्हणून मी शोक करत नाही.”
काळाची कढई
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥
इंद्राने आपला राग आवरला. “माझे उगारलेले वज्र आणि वरुणाचे पाश पाहून कोण थरथरणार नाही? मृत्यूसुद्धा थरथरेल. तरीही तुझे मन अढळ आहे. सगळे काही काळाच्या कढईत शिजते. काळाला कोणी धनी नाही, आणि तो कधी झोपत नाही. सावकार जसा व्याज जोडत जातो, तसा काळ क्षण, दिवस आणि रात्री जोडत जातो. नदीचे पाणी ज्या झाडाच्या मुळांपर्यंत पोचते, ते झाड नदी वाहून नेते; तसाच काळ ‘हे आज करीन, ते उद्या’ म्हणणाऱ्या माणसाला वाहून नेतो. तळहातावरच्या फळासारखा काळ तुला स्पष्ट दिसतो. “तू सगळ्या जिवांचा मित्र आहेस, कोणाचाच शत्रू नाहीस; तुला पाहून माझ्या मनात करुणा दाटते. अहिंसा हाच परम धर्म; तुझ्यासारख्याला मी बंधनात ठेवणार नाही. काळ फिरेल तसे, माणसांच्या आचरणामुळे, वरुणाचे पाश एकेक करून सैल होतील. त्या काळाच्या खुणा अशा. सुना म्हाताऱ्या सासवांना आपली सेवा करायला लावतील, आणि मुलगे मूर्खपणाने बापांना आपल्यासाठी राबवतील. शूद्र ब्राह्मणांकडून आपले पाय धुऊन घेतील, आणि निर्भयपणे ब्राह्मण स्त्रियांशी लग्न करतील; आणि पुरुष निषिद्ध योनींत आपले वीर्य सांडतील. कचरा काशाच्या भांड्यांतून नेला जाईल, आणि नैवेद्य अयोग्य भांड्यांतून; आणि चारही वर्ण सगळ्या मर्यादा तोडतील. आमचे तुला भय नसावे. वाट पाहा, आणि शोकापासून आणि रोगापासून मुक्त राहून सुखी राहा.” मग सगळ्या लोकांचा एकमेव स्वामी इंद्र आपल्या हत्तीवर बसून निघून गेला. ऋषींनी त्याची स्तुती केली, आणि अग्नी पुन्हा आहुती वाहू लागला. राग शांत झालेला इंद्र स्वर्गात आपल्या घरी परतला, आणि मोठ्या सुखाने राहू लागला. शांतिपर्व २२३-२२७.