भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
जटेतले पक्षी
अथान्तरिक्षे वागासीत्तां च शुश्राव जाजलिः । धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले ॥ वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्ठितः । सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज ॥
सज्जनही परस्परविरोधी वागताना दिसतात; मग धर्म, म्हणजे योग्य आचरण, कोणाला खरोखर कळू शकतो का, असा प्रश्न युधिष्ठिराला पडतो. उत्तरादाखल भीष्म जाजली नावाचा ब्राह्मण आणि तुलाधार नावाचा व्यापारी यांची जुनी कथा सांगतात. जाजली वनात राहणारा तपस्वी होता. समुद्रकिनारी त्याने अनेक वर्षे कठोर तप केले. अंगावर चिंध्या आणि कातडी, डोक्यावर जटा, आणि सर्वांगाला चिखल. सकाळ-संध्याकाळ तो स्नान करत असे, पवित्र अग्नींची उपासना करत असे, आणि वेदांचे अध्ययन करत असे. पावसाळ्यात तो उघड्यावर झोपे, थंडीत पाण्यात बसे, आणि उन्हाळ्यात वारा आणि ऊन सोसे. इतके करूनही आपण काही पुण्य मिळवले आहे, असे त्याला कधी वाटले नाही. एकदा पावसाळ्यात तो वनात खांबासारखा निश्चल उभा होता, पूर्ण उपवास करत, “केवळ वायू भक्षण करून”. छोट्या पक्ष्यांच्या एका जोडीने त्याच्या जटांत घरटे बांधले, आणि दयेपोटी त्याने ते बांधू दिले. शरद ऋतू आला, तेव्हा त्यांनी तिथे अंडी घातली. जाजलीला ते कळत होते, तरी तो हलला नाही; कारण कोणत्याही जिवाला इजा करायची नाही, असा त्याचा नियम होता. अंड्यांतून पिले बाहेर आली, आणि त्यांना पंख फुटले. ती उडून जात, आणि रोज संध्याकाळी परत येत. मग ती पाच दिवस बाहेर राहू लागली, मग महिनाभर. ती परत येईनाशी झाली, तेव्हाच जाजलीने ती जागा सोडली.
आकाशवाणी
अथान्तरिक्षे वागासीत्तां च शुश्राव जाजलिः । धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले ॥ वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्ठितः । सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज ॥
मग त्याच्या मनात गर्व शिरला. आपण डोक्यावर पक्षी वाढवले, आणि आपल्या सगळ्या तपाचे फळ आपल्याला मिळाले, असे त्याला वाटले. त्याने नदीत स्नान केले, अग्नीत आहुती दिली, आणि उगवत्या सूर्याची उपासना केली. मग दंड थोपटून तो आकाशाकडे ओरडला, “मी धर्म जिंकला आहे!” आकाशातून उत्तर आले. “जाजली, धर्मात तू तुलाधाराच्या बरोबरीचा नाहीस. महाज्ञानी तुलाधार वाराणसीत राहतो. तोसुद्धा तू बोलतोस तसे बोलायला पात्र नाही.” जाजली रागाने पेटून उठला. मौन पाळत, जिथे संध्याकाळ होईल तिथे झोपत, या माणसाच्या शोधात तो पृथ्वीभर फिरला. बऱ्याच काळाने तो वाराणसीला पोचला. तिथे आपल्या दुकानात माल विकत बसलेला तुलाधार त्याला दिसला. जाजलीला पाहताच तुलाधार आनंदाने उठून उभा राहिला, आणि त्याने अतिथी म्हणून त्याचे स्वागत केले. तुलाधार म्हणाला, “आपण काय काय केले आहे, आणि कशासाठी आला आहात, हे सगळे मला ठाऊक आहे. मी आपल्यासाठी काय करू, ते सांगा.” जाजली म्हणाला, “तू रस, सुगंधी द्रव्ये, औषधी वनस्पती, कंदमुळे आणि फळे विकतोस. मग एवढी स्थिर बुद्धी तुला कुठून आली? मला सगळे सांग.” धर्म म्हणजे काय, यावर तुलाधाराने दिलेले उत्तर पुढच्या पोस्टमध्ये आहे. शांतिपर्व २६१-२६२.