भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
सर्वश्रेष्ठ धर्म
अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । या वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले ॥
“सनातन धर्म, त्याच्या सगळ्या रहस्यांसह, मी जाणतो,” तुलाधार जाजलीला म्हणाला. “तो सगळ्यांना ठाऊक असलेला जुनाच धर्म आहे: सगळ्यांशी मैत्री, आणि सगळ्या जिवांचे हित.” मग त्याने तो एका वाक्यात सांगितला: “जिवांना मुळीच इजा न करता, किंवा कमीत कमी इजा करून, जी उपजीविका चालते, तोच परम धर्म. जाजली, मी त्याच धर्माने जगतो.” आपल्याला काय म्हणायचे आहे, ते त्याने स्वतःच्या जगण्यातून दाखवले. त्याचे घर दुसऱ्यांनी तोडलेल्या लाकडाचे आणि गवताचे बांधलेले होते. तो सुगंधी द्रव्ये, औषधी वनस्पती आणि रस विकत घेत असे, पण मद्य कधीच नाही; आणि ते कोणाला न फसवता विकत असे. “माझा तराजू सगळ्या जिवांसाठी सारखा आहे,” तो म्हणाला. “दुसरे काय करतात, त्याची मी स्तुतीही करत नाही, आणि निंदाही करत नाही. मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोन्याचा तुकडा, मला सगळे सारखेच. जो मनाने, वाणीने किंवा कृतीने कोणत्याही जिवाला इजा करत नाही, तो ब्रह्माला पोचतो. ज्याचे कोणत्याच जिवाला भय वाटत नाही, त्याला कोणाचेच भय उरत नाही. पण शयनगृहातल्या सापाला भ्यावे, तसे ज्याला सगळे भितात, त्याला इहलोकीही पुण्य मिळत नाही, आणि परलोकीही नाही. सगळ्या दानांत श्रेष्ठ दान म्हणजे प्रत्येक जिवाला दिलेले अभय.”
रूढी आणि खरा यज्ञ
अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । या वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले ॥
मग तुलाधार जगाला जे योग्य वाटते, त्याकडे वळला. माणसे सवयीने, सहज ज्या क्रूर गोष्टी करतात, त्या त्याने एकेक सांगितल्या. ते बैलांना खच्ची करतात, त्यांची नाके टोचतात, त्यांच्यावर जड ओझी लादतात, आणि मांस खाण्यासाठी जिवंत प्राण्यांना मारतात. माणसांना गुलाम म्हणून बाळगतात, आणि मारझोड करून, साखळदंडांनी बांधून त्यांना रात्रंदिवस राबवतात; खरे तर ती वेदना कशी असते, हे प्रत्येकाला आपल्या अंगावरून ठाऊक असते. शेती निर्दोष मानली जाते; पण लोखंडी फाळाचा नांगर जमिनीला, आणि तिच्यात राहणाऱ्या जिवांना जखमी करतो. गाय मारू नये, असे म्हणतात; आणि गाय आणि बैल मारल्याबद्दल ऋषींनी नहुष राजाचा धिक्कार केला होता. “सगळी माणसे पूर्वीपासून असेच वागत आली, म्हणून आपण असे वागता,” तो जाजलीला म्हणाला, “आपल्या स्वच्छ बुद्धीला ते पटते म्हणून नव्हे. जग करते म्हणून आंधळेपणाने करू नका; विचारांती जे योग्य वाटेल, ते करा.” जाजलीने आक्षेप घेतला. अन्न शेतीतून येते, आणि तुलाधारही त्यावरच जगतो. पशू आणि धान्य यांच्यापासूनच यज्ञ होतात. उपजीविकेची ही साधने सोडली, तर जगच संपेल; असे बोलणे म्हणजे नास्तिकपणा. “मी नास्तिक नाही,” तुलाधार म्हणाला, “आणि यज्ञाची निंदाही करत नाही. पण यज्ञ खरा समजणारे थोडेच. वेदांचा अर्थ न कळलेल्या लोभी लोकांनी आपले स्वतःचेच विधी आणले, ‘हे द्या, ते द्या’ असा घोशा लावला, आणि त्यातून चोरी आणि अधर्म जन्मले. प्रामाणिकपणे मिळवलेल्यानेच देव प्रसन्न होतात. शहाणे लोक सत्य आणि इंद्रियनिग्रह यांची आहुती देतात. श्रद्धा असणाऱ्यांसाठी गाईचे दूध, लोणी आणि दही प्रत्येक यज्ञाला पुरतात, आणि पशूंऐवजी भाताचा पिंडही योग्य आहुती ठरतो. सगळ्या नद्या सरस्वतीइतक्याच पवित्र आहेत. आत्मा हेच तीर्थ; तीर्थ शोधत पृथ्वीभर भटकू नका.” शेवटी त्याने जाजलीला सांगितले, आपल्या जटांत वाढवलेल्या त्या पक्ष्यांना बोलवा. ते आले, आणि त्यांनीही त्याच धर्माची बाजू मांडली: इजा न करता केलेल्या कर्माचे फळ इथेही मिळते आणि परलोकीही; आणि हिंसा श्रद्धेचा नाश करते. हे ऐकून जाजली शांत झाला; आणि काही काळाने ते दोघेही स्वर्गाला गेले. शांतिपर्व २६२.६.