भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
राजाने प्राण घ्यावेत का?
अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम् । वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति ॥
कोणालाही इजा न करता राजा प्रजेचे रक्षण कसे करू शकेल, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म द्युमत्सेन राजा आणि त्याचा पुत्र सत्यवान यांचा संवाद सांगतात. हा तोच राजपुत्र, ज्याला महाभारतातल्याच दुसऱ्या एका कथेत त्याची पत्नी सावित्री मृत्यूच्या तावडीतून परत आणते. राजाच्या आज्ञेने काही माणसांना वधासाठी नेले जात होते. तेव्हा सत्यवान असे बोलला, जे आजवर कोणीच बोलले नव्हते. कधी कधी, तो म्हणाला, जो धर्म वाटतो तो अधर्म असतो, आणि जो अधर्म वाटतो तो धर्म. “पण वध हा धर्म असणे कधीच शक्य नाही.” “वधाला पात्र असणाऱ्यांना सोडून देणे हा धर्म असेल,” द्युमत्सेन म्हणाला, “तर मग अधर्म कोणता? चोर-दरोडेखोरांना मारले नाही, तर सगळी व्यवस्था कोसळेल. चार युगांतले शेवटचे आणि सर्वांत वाईट युग म्हणजे हे कलियुग. यात ‘हे माझे’ असे कोणालाच म्हणता येणार नाही, आणि जग चालणारच नाही. ते कसे चालू शकेल, हे तुला ठाऊक असेल, तर मला सांग.” सत्यवानाने उत्तर दिले. इतर तीन वर्ण ब्राह्मणांच्या मार्गदर्शनाखाली धर्माला बांधलेले असावेत. जो त्यातून सुटून भरकटेल, त्याची खबर राजाला द्यावी; राजाने त्याला धर्मशास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे शिक्षा करावी, पण मृत्युदंड देऊ नये. “एका चोराला मारले, की त्याची पत्नी, आई, वडील आणि मुलगा, सगळेच मारले जातात. दुष्ट माणूस सज्जनाकडून चांगले आचरण शिकू शकतो, आणि दुष्टांच्या पोटीही चांगली मुले जन्मतात. म्हणून त्यांचा समूळ नाश करू नये.” त्याऐवजी त्यांची संपत्ती काढून घेऊन, बेड्या घालून, तुरुंगात टाकून, त्यांना विद्रूप करून शिक्षा करावी. ते पुरोहिताला शरण आले, आणि “आम्ही पुन्हा पाप करणार नाही” अशी शपथ घेतली, तर त्यांना सोडून द्यावे; असे विधात्याचे विधान आहे. हाती काठी, अंगावर हरणाचे कातडे आणि मुंडन केलेले डोके, असा ब्राह्मण भिक्षूसुद्धा शिक्षेला पात्र असतो. माणूस जितका मोठा, तितकी त्याची शिक्षा मोठी; आणि पुन्हा पुन्हा अपराध करणाऱ्याला पहिल्यांदा अपराध करणाऱ्यासारखे सोडून दिले जात नाही.
पिता-पुत्र पुन्हा बोलतात
अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम् । वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति ॥
द्युमत्सेन आपल्या मतावर ठाम राहिला. धर्माच्या मर्यादा पाळल्या जातात, तोपर्यंतच धर्म टिकतो; त्या मोडणाऱ्यांना मृत्युदंड दिला नाही, तर मर्यादा कोसळतील. पूर्वीची माणसे सत्यवचनी आणि सौम्य होती; भांडण आणि राग त्यांना सहजासहजी येत नसे, आणि त्यांच्यावर राज्य करणे सोपे होते. सुरुवातीला “धिक्!” एवढा धिक्कारच पुरेशी शिक्षा होती; मग कठोर शब्दांत ठपका; मग द्रव्यदंड; आणि आता मृत्युदंड. तरीही आज एकाला मारल्याने बाकीचे थांबत नाहीत. चोर कोणाचाच नसतो; ना माणसांचा, ना देवांचा, ना पितरांचा. स्मशानात तो मेलेल्यांच्या अंगावरचे दागिनेसुद्धा ओरबाडून घेतो; अशा माणसाशी करार करणारा मूर्खच. सत्यवानाने थोडीच माघार घेतली. मारल्याशिवाय दुष्टांना सुधारता येत नसेल, किंवा सज्जनांना वाचवता येत नसेल, तर एखाद्या यज्ञात बळी म्हणून त्यांचा वध करावा. पण राजे प्रजेच्या कल्याणासाठी तप करतात, आणि चोर वाढले तर त्यांना लाज वाटते. केवळ भय दाखवूनही लोकांना प्रामाणिक करता येते. चांगले राजे मनात येईल तेव्हा दुष्टांना मारत नाहीत; ते मुख्यतः आपल्या स्वतःच्या चांगल्या आचरणाने राज्य करतात, कारण लोक वरच्यांचे अनुकरण करतात. सत्यवान पुढे बोलला, आणि त्याच्याच शब्दांनी हा वाद संपतो. स्वतःला आवर न घालता दुसऱ्यांना आवरू पाहणाऱ्या राजाचे हसे होते; त्याने आधी स्वतःवर ताबा मिळवावा, आणि मग कठोर शिक्षा करावी, स्वतःच्या आप्तांनाही. जिथे अपराध्याला मोठे दुःख भोगावे लागत नाही, तिथे पाप वाढते आणि धर्म क्षीण होतो. हे त्याला एका विद्वान, दयाळू ब्राह्मणाने शिकवले होते, आणि त्याच्या पूर्वजांनीही. कृतयुगात, म्हणजे पहिल्या, सुवर्णयुगात, राजा केवळ सौम्य मार्गाने राज्य करू शकतो. पुढच्या प्रत्येक युगात धर्माचा एक चतुर्थांश भाग कमी होतो, आणि कलियुगात फक्त सोळावा भाग उरतो. म्हणून सौम्य मार्गाने अव्यवस्था माजत असेल, तर राजाने लोकांचे आयुष्यमान, त्यांचे बळ आणि काळ यांचा विचार करून, त्यानुसार शिक्षा ठरवावी. सगळ्या जिवांवरच्या करुणेपोटी मनूने असा मार्ग सांगितला आहे, ज्याने धर्माचे महान फळ नष्ट होत नाही. शांतिपर्व २६७.४.