भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
वाटेतला कोल्हा
अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः । अतीव स्पृहये तेषां येषां सन्तीह पाणयः ॥ पाणिमद्भ्यः स्पृहाऽस्माकं यथा तव धनस्य वै । न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते ॥
नातलग, कर्म, धन की शहाणपण, माणसाचा आधार कोणता असावा, असे युधिष्ठिर विचारतो. शहाणपण, भीष्म उत्तर देतात. शहाणपण हाच सर्वांत मोठा लाभ, आणि सर्वोच्च कल्याण; सज्जनांसाठी तोच स्वर्ग. बळी, प्रल्हाद आणि नमुचि या दैत्यराजांना, आणि बैलांच्या गोष्टीतल्या मंकीलाही, वैभव गमावल्यावर शहाणपणामुळेच सुख लाभले. मग भीष्म इंद्र आणि काश्यप यांची गोष्ट सांगतात. आपल्या संपत्तीचा गर्व असलेल्या एका श्रीमंत वैश्याने, म्हणजे व्यापारी वर्णातल्या माणसाने, रथाची धडक देऊन काश्यपाला खाली पाडले. काश्यप एका ऋषीचा मुलगा होता; कडक व्रते पाळणारा तपस्वी. तो तरुण भयंकर वेदनांनी जमिनीवर पडून राहिला. रागाने आणि निराशेने तो म्हणाला, “मी प्राण सोडीन. गरिबाला जगून काय उपयोग?” तो तिथे निःशब्द, बेशुद्ध, मरणाच्या दारात पडला असताना देवांचा राजा इंद्र कोल्ह्याचे रूप घेऊन त्याच्याजवळ आला. “सगळ्या जिवांना माणसाचा जन्म हवा असतो,” कोल्हा म्हणाला, “आणि माणसांत ब्राह्मणाचा. तू माणूस आहेस, ब्राह्मण आहेस, वेद जाणणारा आहेस. जे मिळवणे सर्वांत कठीण, ते तू मिळवले आहेस; मूर्खपणाने आपला जीव फेकून देऊ नकोस. प्रत्येक लाभाबरोबर गर्व येतो, असे शास्त्र खरेच सांगते. खरे तर तू समाधानी असायला हवेस; मरण्याची ही इच्छा लोभातून आली आहे. “हात असलेले किती धन्य! तुला जशी धनाची ओढ आहे, तशी आम्हाला हातांची ओढ आहे. हात मिळण्याहून मोठा लाभ कोणताच नाही.”
हातांचे वरदान
अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः । अतीव स्पृहये तेषां येषां सन्तीह पाणयः ॥ पाणिमद्भ्यः स्पृहाऽस्माकं यथा तव धनस्य वै । न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते ॥
“हे बघ,” कोल्हा म्हणाला, “हा काटा मला काढता येत नाही, की मला चावणारे किडे चिरडता येत नाहीत. दोन हात आणि दहा बोटे असलेल्यांना हे करता येते. पाऊस, थंडी आणि ऊन यांपासून ते निवारा बांधतात; त्यांना कपडे, अन्न, अंथरुणे आणि घरे असतात; गुराढोरांकडून ते ओझी वाहून घेतात, गाड्या ओढून घेतात. वाचा नसलेले, हात नसलेले, दुबळे आणि असहाय जीव मी सांगितलेले सगळे हाल सोसतात. सुदैवाने तू कोल्हा नाहीस, किडा नाहीस, उंदीर, साप किंवा बेडूक नाहीस. “मी स्वतःचा जीव घेत नाही, कारण ते मोठे पाप आहे, आणि त्याहूनही हीन जन्म मिळेल, अशी मला भीती वाटते. कोल्ह्याचे जगणे सोसण्याजोगे आहे; त्याच्या खालचे कितीतरी जन्म याहून वाईट आहेत. तरीही कोणताच जन्म पूर्णपणे सुखाचा नसतो. धन मिळाले की माणसाला राज्य हवे असते; मग देव व्हावेसे वाटते; मग इंद्राचे सिंहासन हवे असते. तृष्णा कधी शमत नाही: नव्या इंधनाने आग भडकते, तशी प्रत्येक लाभाने ती भडकते. सुख आणि दुःख दोन्ही तुझ्यातच राहतात. मग दुःखाला शरण का जातोस?”
ऊठ, धर्माचरण कर
अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः । अतीव स्पृहये तेषां येषां सन्तीह पाणयः ॥ पाणिमद्भ्यः स्पृहाऽस्माकं यथा तव धनस्य वै । न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते ॥
“जे चाखले आहे, त्याचीच इच्छा होते,” कोल्हा पुढे म्हणाला. “वारुणी नावाचे मद्य, किंवा लट्वाक नावाच्या पक्ष्याचे मांस तू कधी चाखलेले नाहीस. त्याहून रुचकर पेय किंवा अन्न नाही; तरी तुला त्यांची ओढ वाटत नाही. म्हणून ज्याला सुखी व्हायचे आहे, त्याने न चाखण्याचा आणि न पाहण्याचा नियम पाळावा. माणसांना इतर माणसे गुलाम करतात, कैदेत टाकतात, ठार मारतात; तरीही ती हसतात, खेळतात. सर्वांत खालचा माणूस, चार वर्णांच्या बाहेर जन्मलेला पुक्कस किंवा चांडाळ, कधी प्राण सोडू इच्छित नाही; मिळालेल्या जन्मात तो समाधानी असतो. “तुझे शरीर धडधाकट आहे, आणि कोणी तुला दोष देत नाही. एखाद्या खऱ्या आरोपावरून तुला जातीबाहेर टाकले, तरी तू जीव फेकून देऊ नयेस. ऊठ, आणि धर्माचरण कर. वेदांचे अध्ययन कर, आपला पवित्र अग्नी राख; सत्य, संयम आणि दान पाळ; आणि स्वतःची तुलना कधीही दुसऱ्याशी करू नकोस. शुभ नक्षत्रावर, शुभ दिवशी आणि शुभ मुहूर्तावर जन्मलेले यज्ञ, दान आणि संततीसाठी झटतात, आणि मोठे सुख मिळवतात. अशुभ नक्षत्रावर, अशुभ मुहूर्तावर जन्मलेले, यज्ञ आणि संतती नसलेले, असुरयोनीत जातात.”
कोल्हा पूर्वी कोण होता
अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः । अतीव स्पृहये तेषां येषां सन्तीह पाणयः ॥ पाणिमद्भ्यः स्पृहाऽस्माकं यथा तव धनस्य वै । न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते ॥
“मागच्या जन्मी मी विद्वान होतो,” कोल्हा म्हणाला, “पण माझी विद्या निरुपयोगी होती. मी सतत कारणे विचारत असे, आणि माझी श्रद्धा अल्प होती. मी वेदांची थट्टा करत असे; जे डोळ्यांना दिसते तेवढ्यावरच विश्वास ठेवणारे तर्कशास्त्र मला प्रिय होते. सभांमध्ये मी फक्त कारणेच मांडत असे. शास्त्रवचनांचा मी तिरस्कार करत असे, आणि ब्राह्मणांशी तुच्छतेने बोलत असे. प्रत्येक गोष्टीवर मी शंका घेत असे, आणि कशावरही विश्वास ठेवत नसे; आपल्या विद्येचा गर्व असलेला मूर्ख होतो मी. हा कोल्ह्याचा जन्म त्याचेच फळ. “शेकडो दिवस-रात्री उलटल्यावर मला पुन्हा कधी माणसाचा जन्म मिळाला, तर मी समाधानी आणि सावध राहीन, यज्ञ आणि दान करत जगेन. जे जाणायला हवे ते जाणीन, आणि जे टाळायला हवे ते टाळीन.” काश्यप उठला. “तू खरोखरच ज्ञानी आहेस,” तो आश्चर्याने म्हणाला. मग ज्ञानदृष्टीने पाहिल्यावर त्याला दिसले, की हा कोल्हा म्हणजे देवांचा राजा, शचीचा पती इंद्र आहे. काश्यपाने इंद्राची पूजा केली, आणि त्याची अनुज्ञा घेऊन तो घरी परतला. शांतिपर्व १८०.