भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
सावकाश वागणारा मुलगा
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥
ज्यांची आज्ञा पाळायलाच हवी, अशांनी एखादे कठीण काम सांगितले, तर माणसाने काय करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. त्याचा निर्णय लगेच करावा, की दीर्घ विचार करून? उत्तरादाखल भीष्म अंगिरा ऋषींच्या कुळातल्या चिरकारीची जुनी कथा सांगतात. “सावकाश वागणाऱ्याचे कल्याण असो, कल्याण असो!” अशी ते सुरुवात करतात. “जो दीर्घ विचार करतो, तो शहाणा; त्याच्या हातून कधी चूक होत नाही.” चिरकारी हा गौतम ऋषींचा पुत्र. कोणतीही गोष्ट करण्याआधी तो बराच वेळ तिचा विचार करत असे. तो खूप विचार करी, खूप वेळ जागा राही, खूप वेळ झोपे, आणि कोणतेही काम सुरू करायला उशीर लावी. म्हणून त्याला चिरकारी, म्हणजे “दीर्घ काळाने कृती करणारा”, असे नाव पडले. दूरचे पाहू न शकणारे उथळ लोक त्याला आळशी आणि मंद म्हणत. एकदा पत्नीकडून घडलेल्या व्यभिचारामुळे गौतम संतापले. आपल्या इतर मुलांना डावलून त्यांनी चिरकारीला आज्ञा दिली, “हिला ठार मार!” कसलाही विचार न करता ही आज्ञा देऊन ते वनात निघून गेले. बऱ्याच वेळाने चिरकारी म्हणाला, “ठीक आहे.” पण आपल्या स्वभावाप्रमाणे तो त्यावर खूप वेळ, खोलवर विचार करू लागला. “वडिलांची आज्ञा कशी पाळू, आणि आईला मारणे कसे टाळू? दोन कर्तव्ये मला दोन उलट्या दिशांना ओढताहेत. वडिलांची आज्ञा पाळणे हा परम धर्म; आईचे रक्षण करणे हे उघड कर्तव्य; आणि मुलगा स्वतःचा धनी नसतो. एखाद्या स्त्रीला, आणि तीही आपल्या आईला, मारून कोण कधी सुखी झाला आहे? पण वडिलांचा अवमान करून तरी कोणाला मान मिळाला आहे? ही दोन्ही कर्तव्ये मी कशी पाळू?”
पिता म्हणजे काय
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥
चिरकारीने आधी पित्याच्या हक्काचा विचार केला. पिता पत्नीच्या गर्भात स्वतःलाच ठेवतो, आणि आपले आचरण, नाव आणि वंश पुढे चालवण्यासाठी पुत्ररूपाने पुन्हा जन्म घेतो. पुत्राच्या जन्मसंस्कारात, आणि गुरुगृहाहून तो घरी परतल्यावर, पिता जे शब्द उच्चारतो, ते पित्याविषयी किती आदर हवा, याचे पुरेसे प्रमाण आहेत. पिता पुत्राचे पोषण करतो, त्याला शिकवतो; आणि पित्याचा शब्द हाच आपला परम धर्म मानावा, असे वेद सांगतात. “पित्याला पुत्र म्हणजे केवळ आनंद,” त्याने विचार केला, “पण पुत्राला पिता म्हणजे सर्वस्व. हे शरीर आणि माझ्याकडचे सगळे काही, त्यांनीच मला दिले. म्हणून त्यांचा शब्द निमूटपणे पाळायला हवा; तो पाळल्याने पापेसुद्धा धुतली जातात. “पिता धर्म, पिता स्वर्ग, पिता हेच परम तप. पिता प्रसन्न झाला, की सगळे देव प्रसन्न होतात. त्याचे आशीर्वाद पुत्राला लाभतात, आणि त्याचे आनंदाचे शब्द पुत्राला सगळ्या पापांतून शुद्ध करतात. फूल देठावरून गळते, आणि फळ झाडावरून; पण पिता कितीही संकटात असला, तरी पुत्रप्रेमापोटी पुत्राला कधीच सोडत नाही. पुत्रासाठी पिता ही काही लहानसहान गोष्ट नव्हे.”
आई म्हणजे काय
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥
मग त्याने आईच्या हक्काचा विचार केला. “अरणीतून अग्नी जन्मतो, तसे माझे हे शरीर आईमुळे आहे. ज्याला आई आहे, तो सुरक्षित असतो; जो तिला गमावतो, तो पोरका होतो. दरिद्री होऊन घरी आलेला माणूस ‘आई!’ अशी हाक मारतो, तेव्हा त्याचे दुःख उरत नाही, आणि म्हातारपण त्याला शिवत नाही. मुले-नातवंडे झाली, शंभर वर्षे जगला, तरी आई आहे तोवर माणूस दोन वर्षांच्या मुलासारखाच असतो. बलवान असो वा दुबळा, किडकिडीत असो वा जाडजूड, मुलाचे रक्षण आईच करते; दुसरे कोणी नाही. आई गेली, की तो म्हातारा आणि उदास होतो, आणि त्याला जग ओस वाटते. आईसारखी सावली नाही, आईसारखा आधार नाही, आईसारखा आसरा नाही, आणि आईइतके प्रिय कोणी नाही. “तिची नावेच ती कोण आहे, ते सांगतात. तिने मला गर्भात धारण केले, म्हणून ती धात्री, ‘धारण करणारी’. तिने मला जन्म दिला, म्हणून ती जननी, ‘जन्म देणारी’. तिने माझ्या अंगांचे पोषण करून मला वाढवले, म्हणून ती अंबा, ‘आई’. ती वीर पुत्रांना जन्म देते, म्हणून ती वीरसू, ‘वीरांची माता’; आणि ती बाळाची शुश्रूषा करते, म्हणून ती शुश्रू, ‘काळजी घेणारी’. तिने काळजी घेतली नसती, तर माझे डोके वाळलेल्या भोपळ्यासारखे रस्त्याकडेला पडले असते. अशा आईला कोणता शुद्धीवरचा माणूस मारेल?”
तिचा दोष नाही
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥
विचार करता करता चिरकारी पती-पत्नींकडे वळला. पती पत्नीचे भरण करतो, म्हणून त्याला भर्ता म्हणतात; आणि तिचे रक्षण करतो, म्हणून पती. यांपैकी काहीच तो करत नसेल, तर तो पतीच नव्हे. लग्न करून पत्नीसह धर्म पाळण्याची शपथ घेणारे, आणि मग परस्त्रियांकडे जाणारे पुरुष आदराला पात्र राहत नाहीत. मुलाचा विचार असा होता. “स्त्री दोषी असू शकत नाही; पाप पुरुषाचे असते. पत्नीला पती हाच परम देव; आणि माझ्या आईने ज्याला स्वतःला अर्पण केले, तो तिच्या पतीचेच रूप आणि वेष घेऊन आला होता. स्त्रिया प्रत्येक कृतीत दुबळ्या असतात, आणि अभिलाषा धरतात ते पुरुष; म्हणून त्यांना दोष देता येत नाही. इथे पाप उघडच इंद्राचे आहे, कारण तोच आला होता. माझी आई निर्दोष आहे. “जिला मारायला मला सांगितले आहे, ती स्त्री आहे, आणि माझी आई आहे; म्हणून ती अधिकच पूजनीय. मुक्या जनावरांनाही कळते, की आईला मारू नये. पिता म्हणजे सगळे देव एकवटलेले; आई म्हणजे सगळे मानव आणि सगळे देव एकत्र.” असा चिरकारी, आपल्या स्वभावाप्रमाणे, विचार करत राहिला; आणि बराच काळ लोटला.
पिता घरी परततात
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥
अनेक दिवसांनी त्याचे वडील परत आले. गौतमांचे स्वतःचे नाव मेधातिथी. इतका काळ तेही विचार करत होते, आणि आपण दिलेली शिक्षा चुकीची होती, हे त्यांना कळून चुकले होते. डोळ्यांत अश्रू घेऊन, दुःखाने होरपळत ते घरी आले; शास्त्राच्या ज्ञानाने त्यांचे मन पुन्हा शांत झाले होते. “तिन्ही लोकांचा स्वामी इंद्र ब्राह्मण अतिथीच्या रूपात माझ्या आश्रमात आला,” ते म्हणाले. “मी यथोचित सन्मानाने त्याचे स्वागत केले, आणि तो मित्रासारखा वागेल असे समजून, त्याने मागितलेला विसावा त्याला दिला. त्याने अनुचित केले, तेव्हा माझ्या पत्नीचा दोष नव्हता. ना ती दोषी, ना मी, ना आकाशमार्गे जाणारा इंद्र; दोष माझ्या बेसावधपणाचा आहे. मूर्खपणातून जन्मलेल्या मत्सराने मला पापाच्या समुद्रात बुडवले आहे. जिचे पालन करणे माझे कर्तव्य होते, त्या माझ्या साध्वी पत्नीचा, एका स्त्रीचा, मी वध केला आहे. आता मला कोण वाचवेल? ती आज्ञा मी चिरकारीला अविचाराने दिली. तो आज आपल्या नावाला जागला असेल, तर तो मला, आपल्या आईला, माझ्या तपाला, आणि स्वतःलाही वाचवेल.” तेवढ्यात गौतमांना जवळच बसलेला आपला पुत्र दिसला. अतिशय व्याकूळ झालेल्या चिरकारीने हातात घेतलेले शस्त्र खाली टाकले, आणि वडिलांच्या पायांवर डोके ठेवले. गौतमांनी त्याला तसे पाहिले, आणि लाजेने थिजलेली, पण जिवंत असलेली आपली पत्नीही पाहिली. आज्ञा पाळली गेली नव्हती! त्यांना अपार आनंद झाला. आईवर शस्त्र उचलल्याबद्दल आपला मुलगा क्षमा मागतो आहे, असे त्यांना वाटले. त्यांनी कितीतरी वेळ त्याची स्तुती केली; प्रेमाने वडील करतात तसे कितीतरी वेळ त्याचे मस्तक हुंगले, त्याला मिठीत घेतले, आणि आशीर्वाद दिला: “चिरंजीव हो! तुझ्या विलंबाने तू मला कायमचे सुखी केले आहेस.”
सावकाशाची थोरवी
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥
मग त्या ऋषींनी सावकाश वागणाऱ्यांच्या स्तुतीपर काही श्लोक म्हटले. मैत्री सावकाश जोडावी, ते म्हणाले, कारण सावकाश जोडलेली मैत्री दीर्घ काळ टिकते; आणि हाती घेतलेले काम सोडायलाही घाई करू नये. आसक्ती, गर्व किंवा अहंकार उफाळून येतो, किंवा मन द्वेषाकडे किंवा पापाकडे ओढले जाते, तेव्हा सावकाश वागणाऱ्याची प्रशंसा होते; एखादे अप्रिय काम करायचे असते, तेव्हाही. आणि नातेवाईक, मित्र, सेवक किंवा पत्नी यांचा अपराध सिद्ध झालेला नसतो, तेव्हा शिक्षा करायला वेळ घेणाऱ्याची प्रशंसा होते. म्हणून, भीष्म म्हणतात, कोणतेही कर्म ठरवण्याआधी माणसाने त्यावर दीर्घ विचार करावा; मग त्याला फार काळ शोक करावा लागत नाही. जो राग दीर्घ काळ आवरून धरतो, आणि कृतीआधी दीर्घ विचार करतो, त्याच्या हातून पश्चात्ताप करावा लागेल असे कर्म कधीच घडत नाही. वृद्धांजवळ दीर्घ काळ बसावे, आणि त्यांचा आदर करावा; विद्वानांची आणि सज्जनांची दीर्घ काळ सेवा करावी; स्वतःला दीर्घ काळ ताब्यात ठेवावे. कोणी धर्माविषयी विचारले, तर उत्तर द्यायला वेळ घ्यावा; मग आपल्या बोलण्याचा पश्चात्ताप होत नाही. त्यानंतर गौतम अनेक वर्षे त्याच आश्रमात राहिले; पत्नीपासून किंवा पुत्रापासून ते कधीच दूर झाले नाहीत. आणि शेवटी पुत्रासह ते स्वर्गाला गेले. शांतिपर्व २६६.