भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
पुत्रशोकात बुडालेला राजा
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् । आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥
सर्व आश्रमांना लागू असणारे श्रेष्ठ धर्म कोणते, असे युधिष्ठिर विचारतो. धर्माला, म्हणजे योग्य आचरणाला, अनेक दारे आहेत, भीष्म उत्तर देतात; धर्मासाठी केलेले कोणतेही कर्म वाया जात नाही. पण जगाकडे नीट पाहिले, तर त्यातल्या गोष्टींचे मोल गवताच्या काडीइतकेच आहे. म्हणून शहाण्या माणसाने मोक्षासाठी, म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून आत्म्याच्या सुटकेसाठी, झटावे. मग युधिष्ठिर विचारतो: धन गेले, किंवा पत्नी, मुलगा, वडील गेले, तर माणसाने आपला शोक कसा आवरावा? “अरेरे, केवढे हे दुःख!” असा आक्रोश कोणीही करेल, भीष्म म्हणतात; पण विचाराने तो शोक दूर करावा. मग ते सेनजित राजाची गोष्ट सांगतात. मुलाच्या मृत्यूने राजा शोकाने होरपळत होता. तेव्हा राजाचा मित्र असलेला एक ब्राह्मण त्याच्या दरबारात आला. “इतका भांबावलास का?” ब्राह्मण म्हणाला. “लवकरच दुसरे तुझ्यासाठी शोक करतील, आणि त्यांच्यासाठी आणखी दुसरे. तू, मी आणि तुझा सगळा दरबार, जिथून आलो तिथेच परत जाणार आहोत.” सेनजिताने विचारले, “कोणत्या ज्ञानाने, कोणत्या साधनेने आपण शोकापासून दूर राहता?” “मी स्वतःलासुद्धा ‘माझा’ मानत नाही,” ब्राह्मण म्हणाला, “आणि सारे जग माझेच मानतो, जितके ते कोणाचेही असते तितके. म्हणून दुःख मला शिवू शकत नाही. समुद्रात तरंगणारी दोन लाकडे एकत्र येतात, आणि पुन्हा दूर वाहून जातात; मुले, नातवंडे आणि नातलगांचेही तसेच. त्यांचा वियोग ठरलेलाच आहे; म्हणून त्यांच्यात गुंतू नये. तुझा मुलगा अदृश्यातून आला, आणि अदृश्यातच परत गेला. ना तो तुला ओळखत होता, ना तू त्याला. मग तू कोण, आणि शोक कोणासाठी करतोस?”
सुखदुःखाचे चक्र
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् । आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥
मग ब्राह्मणाने राजाला सुखदुःखावरची अनेक वचने सांगितली. “दुःख वासनेच्या रोगातून येते, आणि सुख त्या रोगावरच्या उपायातून. सुख आणि दुःख चाकासारखी फिरतात: सुखामागून दुःख, दुःखामागून पुन्हा सुख. कोणी कायम दुःखी राहत नाही, आणि कोणी कायम सुखी राहत नाही. बायको-नातलगांत गुंतलेली माणसे शोकसागरात बुडतात; शक्ती संपलेले हत्ती जसे चिखलात रुततात, तशी. माणूस बायको-नातलगांसाठी पाप करतो, पण त्याचे फळ एकटाच भोगतो. “सुख आणि दुःख दैवाने येतात. मित्र माणसाला सुखी करत नाहीत, आणि शत्रू दुःखी करत नाहीत. बुद्धीने धन मिळत नाही, आणि धनाने सुख मिळत नाही. जो गाईचे दूध पितो, गाय त्याची.” ज्याचा आपल्याला उपयोग नाही, त्याचा हव्यास धरू नये, असा याचा अर्थ टीकाकार नीलकंठ सांगतात. “दोनच प्रकारची माणसे सुखी असतात: ज्यांचे मन पूर्णपणे झोपले आहे ते, आणि जे मनाच्या पलीकडे गेले आहेत ते. या दोघांच्या मधली माणसे दुःख भोगतात.” नीलकंठांच्या मते या दोन अवस्था म्हणजे स्वप्नही नसलेली गाढ झोप, आणि सर्वोच्च ध्यान.
जिथे ‘माझे’, तिथे दुःख
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् । आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥
“गोड असो वा कडू, जे येईल ते न खचणाऱ्या मनाने सोसावे,” ब्राह्मण पुढे म्हणाला. “मूर्खाला रोज दुःखाची हजार कारणे मिळतात, आणि भीतीची शंभर; शहाण्याला मात्र नाही. ज्याला ज्याला आपण ‘माझे’ म्हणतो, ते ते दुःखाचे कारण होते; जी जी वासना आपण सोडतो, ती ती सुखाचे कारण होते. इंद्रियांच्या सुखांना, इतकेच काय स्वर्गातल्या मोठ्या सुखांनाही, वासना संपल्यावर मिळणाऱ्या सुखाच्या सोळाव्या भागाचीही सर येत नाही. मनात जन्मणाऱ्या क्रोधाला शहाणे मृत्यू म्हणतात. “कासव आपले अवयव आत ओढून घेते, तशा माणसाने आपल्या वासना आवरल्या, की त्याचा आत्मा स्वतःच्या प्रकाशाने पाहू लागतो. माणूस कोणाला भीत नाही, आणि त्याला कोणी भीत नाही. त्याला कशाची इच्छा नसते, कशाचा द्वेष नसतो. मनाने, वाणीने किंवा कृतीने तो कोणत्याही जिवाला दुखावत नाही. अशी अवस्था आली, की तो ब्रह्माला, म्हणजे परम सत्याला, पोचतो. सत्य आणि असत्य, शोक आणि आनंद, भय आणि अभय, प्रिय आणि अप्रिय, हे सारे सोडून दे; म्हणजे तुला शांती मिळेल. तृष्णा सोडणाऱ्यालाच खरे सुख मिळते. ही तृष्णा मूर्खांना सोडवत नाही; माणूस म्हातारा होतो, पण ती म्हातारी होत नाही; ती जीवघेणा रोग आहे.”
पिंगलेचे गीत
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् । आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥
“पिंगलेचे गीत ऐक,” ब्राह्मण म्हणाला, “आणि ऐन संकटात तिला कायमची शांती कशी लाभली, तेही ऐक.” पिंगला एक गणिका होती. ठरल्या ठिकाणी ती आपल्या प्रियकराला भेटायला गेली; पण कसल्याशा दुर्दैवाने तो आलाच नाही. त्या दुःखात तिचे मन शांत झाले, आणि जी आशा तिने सोडून दिली होती, तिच्याविषयी ती गाऊ लागली. “मी वेडी होते; तो कधीच वेडा नव्हता. अशा प्रियकराशेजारी मी वर्षानुवर्षे राहिले,” ती गायली. “तो माझ्या अगदी जवळ होता, तरी मी त्याच्यापर्यंत कधी पोचले नाही.” हा प्रियकर म्हणजे तिच्या अंतरीचा आत्मा, असे टीकाकार नीलकंठ सांगतात. “एक खांब आणि नऊ दारे असलेले हे घर मी आता बंद करीन,” ती पुढे म्हणाली. घर म्हणजे देह; प्रचलित अर्थाप्रमाणे पाठीचा कणा हा त्याचा खांब, आणि डोळे, कान, नाकपुड्या आणि इतर छिद्रे ही त्याची दारे. “आता मी जागी झाले आहे. प्रेमाचे केवळ सोंग घेणारे, साक्षात नरकच असलेले खोटे प्रियकर मला पुन्हा फसवू शकणार नाहीत. दैवाने किंवा पूर्वजन्मीच्या कर्मांनी वाईटातूनही चांगले घडू शकते. जागी होऊन मी वासना टाकून दिली आहे. माझी इंद्रिये आता माझ्या ताब्यात आहेत. “आशा सोडलेला माणूस सुखाने झोपतो. आशेतून सुटका हेच परम सुख. पिंगलेने आशा सोडली आहे, आणि ती सुखाने झोपते.” अशा आणि इतर वचनांनी, भीष्म सांगतात, त्या ब्राह्मणाने सेनजित राजाचे सांत्वन केले. राजाने शोक सोडला, आणि तो आनंदी झाला. शांतिपर्व १७४.