भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
मिथिला जळाली तरी
सुसुखं बत जीवामि यस्य मे नास्ति किञ्चन । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किञ्चन ॥
युधिष्ठिर स्वतःलाच दोष देतो. “आम्ही क्रूर आहोत, पापी आहोत. भाऊ, वडील, नातू, नातलग, मित्र आणि मुलगे, सगळ्यांना आम्ही मारले. ज्या धनतृष्णेमुळे आमच्या हातून इतकी पापे घडली, ती तृष्णा कशी मारावी?” उत्तरादाखल भीष्म विदेहाचा राजा जनक याचे मांडव्य नावाच्या ब्राह्मणाशी झालेले बोलणे सांगतात; मांडव्यानेही जनकाला हाच प्रश्न विचारला होता. “माझे काहीच नाही, तरी मी अतिशय सुखाने जगतो,” जनक म्हणाला. “मिथिला जळाली, तरी माझे काहीच जळत नाही.” मिथिला ही जनकाची राजधानी. याच पुस्तकात आधी, सहा गुरूंकडून शांती शिकलेल्या बोध्य ऋषींची गोष्ट सांगताना, भीष्मांनी हीच ओळ सांगितली होती. जनक पुढे म्हणाला: संपत्ती कितीही मौल्यवान असली, तरी जाणत्यांना ती दुःखच देते; आणि थोडीशी संपत्तीसुद्धा मूर्खांना भुरळ घालते. गाय वाढते तशी तिची शिंगे वाढतात; तसेच धन वाढते तशी धनाची तृष्णा वाढते. माणूस जे जे आपले मानतो, ते गेले की त्याला वेदना होतात. म्हणून वासनेच्या मागे लागू नये; वासनेतला आनंद दुःखातच संपतो. धन आले, तर ते धर्मासाठी वापरावे, आणि तरीही वासना सोडावी. शहाणा माणूस इतर जिवांकडे स्वतःसारखेच पाहतो. मग जनकाने काही वचने सांगितली; याच पुस्तकात आधी, सेनजित राजाचे सांत्वन करणाऱ्या ब्राह्मणानेही तीच वचने सांगितली आहेत. वासनांची सुखे, स्वर्गातलीसुद्धा, तृष्णा शमल्याच्या सुखाच्या सोळाव्या भागाचीही सर त्यांना येत नाही. सत्य आणि असत्य, शोक आणि आनंद, भय आणि निर्भयता, सारे सोडून शांत व्हावे. माणूस म्हातारा झाला तरी जी म्हातारी होत नाही, ती तृष्णा जो सोडतो, त्यालाच सुख लाभते. आपले आचरण चंद्रासारखे निर्मळ आहे, असे जो धर्मनिष्ठ माणूस पाहतो, त्याला इहलोकी आणि परलोकी कीर्ती मिळते. मांडव्याला अतिशय आनंद झाला. त्याने राजाच्या बोलण्याची प्रशंसा केली, आणि मोक्षाचा मार्ग धरला. भीष्म हे वचन आणखी एका अध्यायातही सांगतात. तिथे पंचशिख ऋषी जनदेवाला माणूस मुक्त कसा होतो ते शिकवतात. जनदेव हा जनकाच्याच वंशातला, नंतरच्या काळातला मिथिलेचा राजा. शेवटी पंचशिख आठवण करून देतात: जनदेवाचा पूर्वज जनक आपले नगर जळताना पाहून म्हणाला होता, “इथे माझे काहीच जळत नाही.” जनदेवाने ऐकलेल्या सगळ्यावर विचार केला, आपला शोक बाजूला सारला, आणि पुढे तो अतिशय सुखाने जगला. शांतिपर्व २७६.४.