भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
उंट आणि बैलजोडी
काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे । न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो नभविष्यसि ॥
माणसाला दान करायचे असते, यज्ञ करायचा असतो, पण त्यासाठी धन मिळत नाही. धनाची तहान त्याला व्याकूळ करते. अशा वेळी त्याने काय करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म उत्तर देतात: पूर्वीचे जाणते सांगतात, की पाच गोष्टी माणसाला सुखी करतात. तो सर्वांकडे समदृष्टीने पाहतो, लाभासाठी धडपडत नाही, आणि सत्य बोलतो; त्याला जगाचा वीट आलेला असतो, आणि आणखी काही करायची त्याला इच्छा उरलेली नसते. या पाच गोष्टी म्हणजेच स्वर्ग, धर्म आणि परम सुख. मग ते मंकीची गोष्ट सांगतात. धन मिळवण्यासाठी मंकीने पुन्हा पुन्हा प्रयत्न केले, आणि प्रत्येक वेळी तो अपयशी ठरला. उरलेल्या शेवटच्या पुंजीतून त्याने दोन तरणे गोऱ्हे आणि एक जू विकत घेतले, त्यांना कामाला तयार करण्यासाठी. एके दिवशी दोघांना जुंपून शिकवायला बाहेर नेले. वाटेत एक उंट बसलेला होता. गोऱ्हे बुजले, त्याच्या अंगावर धावले, आणि त्याच्या मानेवर आडवे पडले. चिडलेला उंट उठला आणि भरधाव पळत सुटला; ते दोघे बिचारे गोऱ्हे त्याच्या मानेच्या दोन्ही बाजूंना लोंबकळत होते. मरणाच्या दारात असलेले आपले गोऱ्हे उंट वाहून नेतो आहे, हे मंकीने पाहिले. तो म्हणाला, “दैवाने जे धन दिले नाही, ते मिळत नाही; कुशल माणसाने कितीही काळजीने आणि श्रद्धेने प्रयत्न केले तरी. माझ्याजवळ जे थोडे होते, त्याचे दैवाने काय केले ते पाहा! खडबडीत जमिनीवरून उंट धावतो आहे, आणि त्याच्या मानेवर दोन रत्नांसारखे लटकलेले माझे गोऱ्हे वर-खाली होत आहेत. हा निव्वळ योगायोग, केवळ दैव; त्यापुढे प्रयत्नांचे काहीच चालत नाही. जिथे प्रयत्न कामी आल्यासारखा वाटतो, तिथेही नीट पाहिले, तर मागे दैवच उभे दिसते. “म्हणून ज्याला सुख हवे, त्याने जगाविषयी विरक्त व्हावे, आणि ते सोडून द्यावे. धन मिळवण्याची आशा सोडलेला माणूस सुखाने झोपतो.”
हे कामा, तुझे मूळ मी जाणतो
काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे । न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो नभविष्यसि ॥
“व्यासांचे पुत्र शुक यांनी सर्वस्वाचा त्याग करून महावनाकडे निघताना फार मार्मिक सांगितले आहे,” मंकी पुढे म्हणाला. “एकाला सगळ्या इच्छित गोष्टी मिळाल्या, आणि दुसऱ्याने त्या सगळ्या सोडल्या, तर सोडणारा श्रेष्ठ. वासनेचा, म्हणजे कामाचा, अंत आजवर कोणालाच गाठता आलेला नाही. “माझ्या लोभी मना, माघारी फिर. तुझी साठवण पुन्हा पुन्हा नष्ट झाली. आता तरी तू सोडणार कधी? धिक्कार असो माझ्या मूर्खपणाला: मी तुझे खेळणे होऊन राहिलो. हे कामा, तुझे हृदय हिऱ्याचे बनलेले असले पाहिजे; शंभर घाव बसूनही ते फुटले नाही. कामा, तुझे मूळ मी जाणतो. तू संकल्पातून जन्मतोस. मी तुझा संकल्पच करणार नाही; म्हणजे तू मुळासकट नाहीसा होशील. “धनाच्या मागे लागून सुख मिळत नाही. धन मिळाले तर काळजी लागते; गेले तर मरणासारखे दुःख होते. गंगेच्या गोड पाण्यासारखे ते माणसाची तहान आणखीच वाढवते. ज्याचे धन गेले, त्याचा नातलग आणि मित्र तिरस्कार करतात; आणि श्रीमंतांना चोर सगळ्यांच्या देखत ठार मारतात. कामा, तू अग्नीसारखा जाळतोस, आणि पाताळासारखा कधीच भरत नाहीस. “आजपासून माझी निंदा करणाऱ्यांना मी क्षमा करीन; कोणी दुखावले, तरी मी त्याला दुखावणार नाही. कठोर शब्दांना गोड उत्तर देईन. जे मिळेल त्यात समाधानाने जगेन. उन्हाळ्यात थंडगार तळ्यात बुडी मारावी, तसा मी ब्रह्मात शिरलो आहे. काम हा माझा कडवा शत्रू; त्याला मी मारले आहे. आता ब्रह्माच्या अमर नगरीत मी राजासारखा सुखाने राहीन.” अशा रीतीने मंकीने सगळ्या वासना सोडल्या, भीष्म सांगतात. आपले दोन गोऱ्हे गमावल्यामुळे त्याला अमरपद मिळाले; कारण त्याने वासना मुळापासून छाटली. शांतिपर्व १७७.