भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
“गाईगुरांचे कल्याण असो”
स्वस्ति गोभ्योऽस्तु लोकेषु ततो निर्वचनं कृतम् । हिंसायां हि प्रवृत्तायामाशीरेषा तु कल्पिता ॥
मग भीष्म विचख्नु राजाची गोष्ट सांगतात. सगळ्या जिवांविषयीच्या करुणेने तो बोलला होता. एकदा तो अशा एका यज्ञाच्या ठिकाणी आला, जिथे गुरे मारली जात होती. तिथे त्याने एका बैलाचे छिन्नविच्छिन्न शरीर पाहिले, वेदनेने हंबरणाऱ्या गाई ऐकल्या, आणि विधीसाठी जमलेले ते क्रूर ब्राह्मणही पाहिले. कत्तल सुरू होताच त्याच्या तोंडून आशीर्वाद निघाला: “सगळ्या लोकांतल्या गाईगुरांचे कल्याण असो!” मग तो अशा यज्ञांविरुद्ध बोलला. यज्ञात पशू मारण्याची स्तुती करतात ते कोण? मर्यादा न पाळणारे, मूर्ख, नास्तिक, आणि यज्ञांतून कीर्ती मिळवू पाहणारे संशयी लोकच. मानवजातीचा पिता मनू याने प्रत्येक कर्मात अहिंसेचीच प्रशंसा केली आहे. यज्ञवेदीवर माणसे पशू मारतात, ते यज्ञाच्या फळाच्या लोभाने. म्हणून जाणत्या माणसाने सूक्ष्म असलेला धर्म, खरोखर जे विहित आहे त्याप्रमाणे पाळावा; आणि अहिंसा हे सगळ्या कर्तव्यांत श्रेष्ठ कर्तव्य आहे. त्यापेक्षा गावाजवळ भिक्षा मागून जगावे, उपवास करावे, कठोर व्रते पाळावीत, आणि वेदांनी सांगितलेल्या फळांचा मोह सोडावा. अशी रूढी ही खरी रूढी नव्हे; फळासाठी कर्म करणारे क्षुद्र असतात. काही लोक यज्ञातून, पवित्र वृक्षाजवळून किंवा यज्ञस्तंभापासून आलेले नसेल, तर मांस खात नाहीत; तोही प्रशंसा करण्याजोगा धर्म नव्हे. मद्य आणि सुरा, मासे, मध, मांस, आणि भात-तिळाचे पदार्थ धूर्तांनी यज्ञांत आणले; वेदांनी ते सांगितलेले नाहीत. खरे ब्राह्मण प्रत्येक यज्ञात विष्णूलाच पाहतात, आणि गोड खीर, फुले, आणि शुद्ध मनाच्या लोकांना जे जे पवित्र वाटते, त्याने त्याची पूजा करतात. मग युधिष्ठिराच्या मनात एक शंका येते. भोवतालच्या संकटांशी शरीराचे सतत युद्ध चाललेले असते. जो कशालाच इजा करणार नाही, आणि म्हणून कोणतेच काम हाती घेऊ शकणार नाही, तो आपले शरीर जगवणार कसे? भीष्म उत्तर देतात: शरीर झिजू नये, आणि मृत्यूच्या तावडीत सापडू नये, यासाठी लागणारे काम माणसाने करावे. आणि आपल्याला जमेल तितका धर्म आचरावा. शांतिपर्व २६५.३.