भीष्मांचा उपदेश · मोक्षधर्म
अग्नीसारखा पुत्र
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
व्यास ऋषींचा पुत्र शुक कसा जन्मला, आणि त्याने परम गती कशी मिळवली, असे युधिष्ठिर विचारतो. व्यास हे वेदांचे महान ऋषी; ते बेटावर जन्मले, म्हणून त्यांना द्वैपायन, म्हणजे “बेटावर जन्मलेले”, म्हणतात. शुकाची आई कोण, आणि लहान वयातच त्याचे मन सूक्ष्म सत्याकडे कसे वळले, असेही युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म पुण्याच्या गोष्टीने सुरुवात करतात. ऋषींनी मोठेपण वयाने, धनाने किंवा आप्तमित्रांनी मोजले नाही; त्यांच्यात मोठा तोच, जो वेद जाणतो. या सगळ्याचे मूळ तपात आहे, आणि तपाचे मूळ इंद्रियनिग्रहात. हजार अश्वमेधांचे पुण्यही योगाच्या पुण्याच्या सोळाव्या भागाइतके नसते. एकदा मेरू पर्वताच्या, त्या सुवर्णपर्वताच्या, कर्णिकाराच्या फुलांनी उजळलेल्या एका शिखरावर महादेव शंकर आपल्या भयंकर गणांसह क्रीडा करत होते. पर्वतराजाची कन्या, त्यांची पत्नी पार्वती, त्यांच्याबरोबर होती. जवळच व्यास पुत्रासाठी कठोर तप करत होते. योगाने अंतर्मुख होऊन त्यांनी शंकरांकडे पुत्र मागितला; अग्नी, पृथ्वी, जल, वायू आणि आकाश यांचे बळ असलेला. शंभर वर्षे ते केवळ वायू भक्षण करून राहिले. ऋषी, राजे, देव, गंधर्व, नारद आणि अप्सरा, म्हणजे स्वर्गीय नर्तिका, त्या वनात आले. व्यासांचे बळ कमी झाले नाही, आणि त्यांना कसलीही वेदना झाली नाही; तिन्ही लोक थक्क झाले. त्यांच्या तेजाने त्यांच्या जटा अग्नीसारख्या झळाळत होत्या. म्हणूनच व्यासांच्या जटा आजही अग्नीच्या रंगाच्या आहेत, असे भीष्म सांगतात; हे त्यांनी मार्कंडेय ऋषींकडून ऐकले होते. प्रसन्न होऊन शंकरांनी स्मित केले, आणि वर दिला. “तुला असाच पुत्र होईल; अग्नी, वायू, पृथ्वी, जल आणि आकाश यांच्यासारखा शुद्ध. त्याचे मन आणि आत्मा ब्रह्मात स्थिर असतील.”
अरणीतून जन्म
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
एके दिवशी व्यास अग्नी पेटवण्यासाठी दोन अरणी घासत होते. तेव्हा त्यांना घृताची नावाची अप्सरा दिसली; तिचे सौंदर्य झळाळत होते. व्यासांना कामवासनेने घेरले. ते पाहून घृताचीने पोपटिणीचे रूप घेतले, आणि ती जवळ आली. तरीही ती वासना त्यांच्या सर्वांगात पसरत गेली. सगळे बळ एकवटून त्यांनी ती आवरण्याचा प्रयत्न केला, पण त्यांना ते जमले नाही; कारण जे घडायचे, ते घडतेच. त्यांनी अरणी अधिक जोराने घासल्या, पण त्यांचे वीर्य अरणींवर पडले. कसलीही खंत न बाळगता ते घासत राहिले, आणि अरणींतून एक पुत्र जन्मला. अशा जन्मामुळे त्याला शुक, म्हणजे “पोपट”, हे नाव पडले. तुपाची आहुती पडलेल्या यज्ञाग्नीसारखा झळाळत तो जन्मला; पित्याचेच रूप आणि वर्ण घेऊन. गंगा नदी स्वतःच्या रूपात मेरूच्या उतारावर आली, आणि तिने त्याला स्नान घातले. आकाशातून त्याच्यासाठी दंड आणि काळे मृगाजिन खाली पडले. गंधर्व गाऊ लागले, अप्सरा नाचू लागल्या, आणि स्वर्गीय दुंदुभी वाजू लागल्या; इंद्राला पुढे करून देव आले. देवीसह शंकर आले, आणि त्यांनी नवजात बाळाला यज्ञोपवीत घातले; इंद्राने त्याला दिव्य कमंडलू आणि वस्त्रे दिली. हजारो हंस, बगळे आणि पोपट त्याच्या डोक्यावर घिरट्या घालू लागले. जन्मतःच वेद शुकात वसले, त्याच्या पित्यात वसले होते तसे. तरीही रीतीप्रमाणे त्याने देवांचे गुरू बृहस्पती यांना गुरू केले, आणि वेद, इतिहास आणि राजनीतीचे शास्त्र यांचे अध्ययन केले. गुरुदक्षिणा देऊन तो घरी परतला, आणि ब्रह्मचारी राहून कठोर तप करू लागला. बालपणीच देव आणि ऋषी त्याचा सन्मान करत. गृहस्थाश्रमावर आधारलेल्या तिन्ही आश्रमांत त्याच्या मनाला गोडी नव्हती; ते मुक्तीवर खिळले होते.
पायी मिथिलेला
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
शुकाने पित्याला नमस्कार केला, आणि मुक्तीचा मार्ग शिकवण्याची विनंती केली. “बाळा, तो शीक, आणि इतर सगळे धर्मही,” व्यास म्हणाले. मग शुकाने योगशास्त्र, आणि कपिल ऋषींचे सांख्य, म्हणजे अस्तित्वाची तत्त्वे मोजून सांगणारे दर्शन, आत्मसात केले. तो वेदांच्या तेजाने परिपूर्ण आणि मोक्षशास्त्रात पारंगत झाला आहे, हे पाहून व्यास म्हणाले, “मिथिलेचा राजा जनक याच्याकडे जा. मुक्तीसाठी तुला लागणारे सगळे तो सांगेल. “माणसे चालतात त्या वाटेने जा; योगबळाने आकाशमार्गे नको. साधेपणाने जा, सुखाच्या मागे न लागता; वाटेत कोणाशी मैत्री किंवा लागेबांधे जोडू नकोस. मी राजाचा पुरोहित असलो, तरी स्वतःला त्याच्याहून वरचा समजू नकोस. त्याच्या आज्ञेत राहा, आणि तो सांगेल ते कर. तो तुझ्या सगळ्या शंका दूर करील.” शुक आकाशमार्गे सगळी पृथ्वी ओलांडू शकला असता; पण तो पायी निघाला. डोंगर, नद्या, सरोवरे आणि हिंस्र पशूंनी भरलेली वने ओलांडत, मेरुवर्ष आणि हरिवर्ष हे प्रदेश, मग हिमवानाचा प्रदेश पार करून तो भारतवर्षात आला. चीन आणि हूण लोकांचे देश ओलांडून तो आर्यावर्तात, म्हणजे आर्यांच्या भूमीत, पोचला. वाटेत सुंदर नगरे आणि सर्व प्रकारचे वैभव लागले, पण ते पाहायलाही तो थांबला नाही. असा तो जनकाच्या विदेह देशात आला. गावे, गुरांचे कळप, भाताची आणि जवाची शेते, आणि कमळांची तळी यांनी तो समृद्ध देश भरलेला होता. मिथिलेच्या वेशीवर त्याने निरोप पाठवला, आणि त्याला आत सोडण्यात आले. मुख्य रस्त्याने चालत तो राजवाड्यापाशी आला, आणि आत गेला; पण द्वारपालांनी त्याला उद्धट शब्दांत अडवले. तो राग न धरता उभा राहून वाट पाहू लागला. ऊन, भूक, तहान किंवा लांबचा प्रवास, कशानेच तो थकला नव्हता. माध्यान्हीच्या सूर्यासारखा झळाळत उभ्या असलेल्या त्याची एका द्वारपालाला दया आली. त्या द्वारपालाने शुकाला नमस्कार केला, आणि पहिल्या चौकात नेले. तिथे शुक केवळ मुक्तीचा विचार करत बसून राहिला; ऊन आणि सावली त्याला सारखीच.
पन्नास स्त्रिया
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
थोड्याच वेळात राजाचा मंत्री हात जोडून आला, आणि शुकाला दुसऱ्या चौकात घेऊन गेला. तिथून मंत्री त्याला अंतःपुरातल्या एका उद्यानात घेऊन गेला. स्वर्गातल्या उद्यानांसारखे ते उद्यान होते; तिथे तळी होती, आणि फुललेली झाडे. तिथल्या स्त्रियांना त्याने या तपस्व्याला आसन द्यायला सांगितले, आणि तो निघून गेला. पन्नास तरुण, सुंदर स्त्रिया त्याच्या सेवेला होत्या. त्यांनी तांबडी तलम वस्त्रे आणि सोन्याचे दागिने घातले होते. बोलण्यात, गाण्यात आणि नाचण्यात त्या कुशल होत्या, आणि पुरुषाचे मन चटकन ओळखणाऱ्या. अप्सरांसारख्या सुंदर, हसऱ्या, पहिल्या प्रतीच्या गणिका होत्या त्या. त्यांनी त्याचे पाय धुतले, त्याचा सत्कार केला, आणि त्या ऋतूतले उत्तम अन्न त्याला वाढले. तो जेवल्यावर त्या एकेक करून त्याला सगळीकडे फिरवू लागल्या; प्रत्येक दृश्य दाखवत, हसत, गात, खेळत. इंद्रिये आणि क्रोध जिंकलेला शुक ना प्रसन्न झाला, ना चिडला. त्याने स्नान केले, संध्या केली; मग त्यांनी दिलेल्या उत्तम आसनावर बसून, आपण कशासाठी आलो, याचा तो विचार करू लागला. रात्रीच्या पहिल्या भागात तो योगात बसला. मधल्या भागात झोपला. लवकरच जागा होऊन, शुचिर्भूत होऊन, भोवती त्या सुंदर स्त्रिया असतानाच तो पुन्हा योगात बसला. अशा रीतीने त्याने तो उरलेला दिवस, आणि सगळी रात्र जनकाच्या राजवाड्यात घालवली.
जनकाचा उपदेश
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
सकाळी जनक आपला मंत्री, परिवार आणि पुरोहित यांच्यासह आला. त्यांनी मौल्यवान आसने आणि रत्ने आणली होती, आणि स्वागताचे अर्घ्य जनकाने स्वतःच्या डोक्यावर वाहून आणले होते. स्वतःच्या हाताने त्याने शुकाला रत्नजडित आसन दिले; मग पाय धुवायला पाणी, अर्घ्य आणि गाई दिल्या. शुकाने तो सन्मान स्वीकारला, आणि राजाचे आणि प्रजेचे कुशल विचारले. मग शुकाची अनुमती घेऊन राजा हात जोडून उघड्या जमिनीवर बसला, आणि त्याने येण्याचे कारण विचारले. “माझ्या वडिलांनी मला आपल्याकडे पाठवले आहे,” शुक म्हणाला. “ब्राह्मणाचे कर्तव्य काय, आणि मुक्ती हेच ध्येय असेल, तर त्याचे सार काय? मुक्ती ज्ञानाने मिळते, की तपाने?” जनकाने चार आश्रम, म्हणजे जीवनाचे चार टप्पे, सांगितले. ब्राह्मण आधी वेदाध्ययन करतो, आणि गुरूची सेवा करतो; मग एका पत्नीशी विवाह करून पुत्र-पौत्र वाढवतो. मग तो वनात जातो, आणि शेवटी, आपले अग्नी स्वतःतच स्थापून, सर्वसंगपरित्याग करतो. “एखाद्याची बुद्धी शुद्ध झाली असेल, आणि त्याला खरे ज्ञान झाले असेल,” शुकाने विचारले, “तरीही त्याला हे सगळे आश्रम पार करावे लागतात का?” “गुरूविना बुद्धी शुद्ध होत नाही,” जनक म्हणाला. “गुरू नावाडी, आणि ज्ञान नाव; पैलतीराला पोचले, की दोन्ही सोडून द्यायचे. जग आणि त्याचे व्यवहार चालू राहावेत, म्हणून पूर्वीच्या ज्ञानी लोकांनी आश्रम पाळले. पण अनेक जन्मांत शुद्ध झालेला माणूस पहिल्याच आश्रमात मुक्त होऊ शकतो. मग बाकीच्या तिघांची गरज काय?” जनक पुढे म्हणाला, जो कोणाला भय देत नाही, आणि स्वतः भीत नाही, जो स्तुती-निंदा आणि सोने-लोखंड सारखेच मानतो, तो ब्रह्माला पोचतो. कासव जसे आपले अवयव आत ओढून घेते, तसा तो आपली इंद्रिये आत ओढून घेतो. “हे सगळे आपल्यात आधीच आहे. आपल्याला वाटते, त्याहून कितीतरी अधिक आपण जाणता. फक्त प्रयत्नाची गरज आहे. आणखी काय विचारायचे आहे?”
शक्ती रोवलेला पर्वत
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
हे ऐकून शुकाने आपली दृष्टी अंतर्मुख केली, आणि आत्म्याने आत्म्याला, आपल्या स्वतःच्या आत्म्याला, पाहिले. हेतू साध्य झाला; त्याने आणखी काही विचारले नाही, आणि वाऱ्याच्या वेगाने तो उत्तरेला हिमालयाकडे निघाला. तो ज्या पर्वतावर पोचला, त्याचे, आणि तिथे पूर्वी घडलेल्या गोष्टींचे वर्णन भीष्म करतात. तो पर्वत अप्सरा आणि किन्नर, मोर, हंस आणि कोकिळा यांचा होता; तिथे गरुड राहत असे, आणि देव आणि ऋषी येत. तिथेच एकदा विष्णूने पुत्रासाठी तप केले होते. तिथेच तरुण स्कंदाने, त्या युद्धदेवाने, आपली शक्ती, म्हणजे भाला, जमिनीत रोवली होती, आणि सगळ्या लोकांना आव्हान दिले होते. ज्याच्यात अधिक बळ असेल, किंवा जो ब्राह्मणांचा आणि वेदांचा अधिक भक्त असेल, त्याने ती उपटून दाखवावी, किंवा निदान हलवून तरी दाखवावी! विष्णूने डाव्या हाताने ती हलवली, आणि सगळी पृथ्वी हादरली; पण स्कंदाचा मान राखण्यासाठी त्याने ती उपटली नाही. दैत्यराज हिरण्यकशिपूचा पुत्र प्रल्हाद याने प्रयत्न केला; पण ती जराही हलेना, आणि तो बेशुद्ध होऊन पडला. त्याच पर्वताच्या उत्तर बाजूला शंकर एकदा अग्नीच्या वर्तुळात, देवांची हजार वर्षे, एका पायावर उभे राहिले होते. या पर्वताच्या पायथ्याशी व्यास सुमंतू, वैशंपायन, जैमिनी आणि पैल या चार शिष्यांना वेद शिकवत होते. धनुष्यातून सुटलेल्या बाणासारखा शुक त्यांच्याकडे आला; झाडाला किंवा खडकाला जणू स्पर्शही न करता. त्याने वडिलांच्या पायांना स्पर्श केला, शिष्यांना अभिवादन केले, आणि जनकाशी झालेले सगळे बोलणे व्यासांना सांगितले. एके दिवशी शिष्यांनी गुरूंकडे एक वर मागितला. “कोणत्याही सहाव्या शिष्याला कीर्ती मिळू नये. आम्ही चार, आणि आपला पुत्र पाचवा; वेद केवळ आम्हा पाचांतच झळाळत राहावेत.” व्यासांनी उत्तरादाखल अध्यापनाचे नियम सांगितले. वेद ब्राह्मणाला द्यावा, किंवा तो ऐकायला उत्सुक असलेल्याला; पण जो खरा शिष्य नाही, व्रते पाळत नाही, किंवा अशुद्ध आहे, त्याला कधीच देऊ नये. सोने जसे अग्नीत तापवून, कापून आणि घासून पारखतात, तशी शिष्याची परीक्षा घ्यावी. “वेदांचा प्रसार करा. वृद्धी पावा.”
मूक पर्वत
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
शिष्यांनी पृथ्वीवर उतरून वेदांचे विभाग करण्याची अनुमती मागितली. “पृथ्वीवर जा किंवा स्वर्गात, हवे तिथे जा,” व्यास म्हणाले, “पण सावध राहा; कारण वेदांचा अर्थ सहज चुकीचा लावला जातो.” ते गेले, आणि गृहस्थ होऊन राहिले; वेद शिकवू लागले, आणि यज्ञांत पौरोहित्य करू लागले. व्यास आपल्या पुत्रासह मागे राहिले, मूक आणि विचारमग्न. तेवढ्यात नारद आले. “इथे वेद मूक का? वेदघोषाविना हा पर्वत निषादांच्या, म्हणजे शिकाऱ्यांच्या, वस्तीसारखा दिसतो,” ते म्हणाले. शिष्य गेल्यापासून आपण उदास आहोत, असे व्यासांनी कबूल केले, आणि आता काय करावे, ते विचारले. नारद म्हणाले, “पठण न करणे हा वेदांचा कलंक, व्रतभंग हा ब्राह्मणांचा कलंक, बाह्लीक लोक हा पृथ्वीचा कलंक, आणि कुतूहल हा स्त्रियांचा कलंक.” बाह्लीक हे वायव्येकडचे एक लोक होते. “आपल्या ज्ञानी पुत्रासह वेदपठण करा, आणि त्याच्या घोषाने राक्षसांचे, म्हणजे रात्री फिरणाऱ्या दैत्यांचे, भय दूर करा.” मग पिता-पुत्र मोठ्याने वेदपठण करू लागले, आणि त्या घोषाने तिन्ही लोक भरून गेले.
सात वारे
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
एके दिवशी पिता-पुत्र पठण करत असताना, समुद्रावरून यावा तसा एक प्रचंड वारा सुटला. व्यासांनी पुत्राला थांबायला सांगितले; ती पठणाची वेळ नव्हती. शुकाला कुतूहल वाटले, आणि हा वारा कुठून येतो, असे त्याने विचारले. व्यासांनी त्याला सविस्तर उत्तर दिले: वारे काय आहेत, आणि हा वारा वेदपठण का थांबवतो. “तुला अंतर्दृष्टी लाभली आहे,” व्यासांनी सुरुवात केली, “आणि आरशात चेहरा दिसावा, तसा तुला आत्मा दिसतो.” मग त्यांनी मृत्यूनंतरचे दोन मार्ग सांगितले: देवांचा मार्ग आणि पितरांचा मार्ग; एक वर स्वर्गाकडे नेतो, आणि दुसरा खाली. मग त्यांनी सात वाऱ्यांची नावे सांगितली; प्रत्येकाचा मार्ग वेगळा. प्रवह ढगांना ढकलतो, आणि विजेच्या रूपात चमकतो. आवह चंद्र आणि तारे उगवायला लावतो. उद्वह समुद्रांतले पाणी उचलून ढगांपर्यंत नेतो. संवह ढग वाहून नेतो, आणि पर्वतही फोडू शकतो. विवह झाडे उपटतो, आणि आकाशात गर्जतो. परिवह स्वर्गीय गंगेचे पाणी धरून ठेवतो. परावह सर्वांत बलवान; वेळ आली की तो प्राण नेतो, आणि त्याच्याच योगे मुक्त जीव, जिथून परत येणे नाही, तिथे जातात. म्हणूनच ते थांबले होते. हा झंझावात म्हणजे विष्णूचा श्वास, असे व्यास म्हणाले; आणि वेद हाही एक प्रकारचा वायूच असल्याने, वादळात वेदपठण करत नाहीत. वारा शांत झाला, तेव्हा व्यासांनी पुत्राला पठण पुढे चालू ठेवायला सांगितले, आणि ते स्वर्गीय गंगेत स्नानाला गेले.
ज्ञानासारखा डोळा नाही
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
व्यास बाहेर गेले असताना नारद आकाशमार्गे शुकाकडे आले. शुकाने त्यांचा सत्कार केला, आणि आपले हित कशात आहे, ते शिकवण्याची विनंती केली. नारदांनी उत्तरादाखल अनेक वचने सांगितली. सनत्कुमार ऋषींनी एकदा सत्यशोधकांना सांगितलेल्या शब्दांनी त्यांनी सुरुवात केली: “ज्ञानासारखा डोळा नाही, आणि त्यागासारखे तप नाही.” आसक्ती हे दुःखाचे लक्षण, म्हणून वासना आणि क्रोध आवरावेत, ते म्हणाले. चार गोष्टी जपाव्यात: क्रोधापासून तप, गर्वापासून वैभव, मानापमानापासून विद्या, आणि प्रमादापासून स्वतःला. तीन गोष्टी सर्वश्रेष्ठ: गुणांत दया, बळांत क्षमा, आणि विद्यांत आत्मज्ञान. आणि सत्य? “सत्याहून श्रेष्ठ काही नाही. तरीही सत्य बोलण्यापेक्षा हितकारक बोलणे श्रेष्ठ; आणि जे सगळ्या जिवांचे सर्वाधिक हित करते, तेच सत्य, असे मी मानतो.” मग नारद स्वतः शुकाकडे वळले. “कोणत्याही जिवाला इजा करू नकोस. कोशातल्या रेशमाच्या किड्यासारखा तू आपल्याच कर्मांत स्वतःला गुरफटवतो आहेस.” पुत्र, पत्नी आणि आप्त यांच्यात गुंतलेली माणसे नष्ट होतात; सरोवराच्या चिखलात रुतलेल्या रानहत्तींसारखी, किंवा जाळ्यात अडकून किनाऱ्यावर ओढल्या गेलेल्या माशांसारखी. आप्त, धन, आणि हा देहसुद्धा परलोकात कामी येत नाहीत. त्या अंधाऱ्या वाटेवर फक्त आपली कर्मे सोबत येतात; तिथे विसावा नाही, आणि मागून दुसरे कोणी येत नाही. मग त्यांनी शुकाला मनात धरून ठेवण्यासाठी एक प्रतिमा दिली. जीवन ही एक भयंकर नदी आहे. रूप तिचे काठ, मन तिचा वेग, स्पर्श तिचे बेट, रस तिचा प्रवाह, गंध तिचा चिखल, आणि शब्द तिचे पाणी. देह ही नाव; क्षमा तिचे वल्हे, सत्य तिचा तोल, धर्म तिला ओढणारा दोर, आणि दान तिच्या शिडातला वारा. “पुण्य आणि पाप, सत्य आणि असत्य सोडून दे; मग ज्याच्या योगे ते सोडलेस, तेही सोडून दे. हाडे, स्नायू, मांस आणि कातडी यांचा बनलेला, रोगांचे घर असलेला हा देह सोडून दे. तू आपली बंधने तोडली आहेस. मुक्त हो.”
शोकावरचे औषध
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
मग नारदांनी शुकाला शोक दूर करणारी जुनी वचने सांगितली. मूर्खांना रोज दुःखाची हजार कारणे आणि भयाची शंभर कारणे घेरतात; शहाण्यांना नाही. गेलेले परत येत नाही, म्हणून त्याचा शोक करू नये; जो करतो, त्याला एका दुःखाऐवजी दोन दुःखे मिळतात. माणूस ज्या गोष्टीला चिकटू लागतो, तिचे दोष त्याने शोधावेत; म्हणजे तो लवकरच तिच्यातून सुटतो. मग त्या उपदेशाचा गाभा आला: “शोकावरचे औषध हेच: त्याचा विचार न करणे. त्याचा विचार केला, तर तो वाढतच जातो. शरीराचे दुखणे औषधाने बरे करावे, तसे मनाचे दुःख ज्ञानाने मारावे.” तारुण्य, सौंदर्य, आयुष्य, धन, आरोग्य, प्रियजनांचा सहवास: यांपैकी काहीच टिकत नाही, आणि शहाणे त्यांची हाव धरत नाहीत. सगळ्यांवरच येणाऱ्या संकटाबद्दल एकट्याने विलाप करू नये; जमेल तेव्हा त्यावर उपाय शोधावा. या जीवनात सुखापेक्षा दुःख अधिक. धन मिळवताना दुःख, राखताना दुःख, आणि खर्चतानाही दुःख; म्हणून ते गेले तर शोक करू नये. “जे जमते, ते विखुरते; जे उंच चढते, ते खाली पडते. संयोगाचा शेवट वियोगात, आणि जीवनाचा शेवट मृत्यूत.” तृष्णेला अंत नाही, पण संतोष हेच परम सुख. आयुष्य क्षणभरही न थांबता धावत असते; देहच टिकत नाही, तर दुसरे काय टिकणार? वाघ आपली शिकार उचलून नेतो, तशी सुखांसाठी अजून भुकेल्या माणसाला मृत्यू उचलून नेते. म्हणून धीराने लालसा आवरावी; डोळ्याने हात-पाय, मनाने इंद्रिये, आणि ज्ञानाने मन आणि वाणी ताब्यात ठेवावी. नारदांनी शेवटी सांगितले: “जो आपल्या आत्म्यातच संतुष्ट असतो, योगात रमलेला असतो, आणि बाहेरच्या कशावरच अवलंबून नसतो, तो सुखी.”
प्रयत्नाने न मिळणारे
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
शेवटच्या वचनांत नारद प्रयत्नाने न मिळणाऱ्या गोष्टींविषयी बोलले. सुख आणि दुःख येतात आणि जातात; ना बुद्धी, ना नीती, ना प्रयत्न त्यांना थांबवू शकतात. बलवान धनुष्यातून सुटलेल्या बाणांसारखे रोग येऊन आदळतात. कधीच मागे न वाहणाऱ्या नद्यांसारखे दिवस आणि रात्री माणसांचे आयुष्य वाहून नेतात; आणि उगवता-मावळता सूर्य त्यांची सुखे-दुःखे शिजवत राहतो. “कर्मांची फळे दुसऱ्या कशावरच अवलंबून नसती, तर प्रत्येकाला हवे ते मिळाले असते.” पण तसे होत नाही. हुशार आणि संयमी माणसे अनेकदा अपयशी होतात, आणि अगदी हीन माणसे प्रयत्नही न करता यशस्वी होतात; क्रूर कपटी सुखात जगतो. एक जण स्वस्थ बसून राहतो, आणि भरभराटीला येतो; दुसरा कष्ट करतो, आणि हाताशी आलेले बक्षीस त्याच्या हातून निसटते. काही जण मुलांसाठी आसुसतात, सगळ्या देवांना नवस करतात, तरी त्यांना मूल होत नाही; किंवा कुळाला लाज आणणारा मुलगा होतो. दुसरा मुलाला विषारी सापासारखा भितो, आणि त्याला दीर्घायुषी पुत्र होतो. सारी विद्या आणि औषधे असूनही वैद्य स्वतः आजारी पडतात. पक्षी, पशू आणि गरीब यांच्यावर उपचार कोण करतो? तरीही ते आजारी दिसत नाहीत. काही जण पालख्या वाहतात, तर काही त्यांत बसतात. काहींची पहिली पत्नी वारली, की त्यांना दुसरी मिळत नाही; इतरांना शेकडो बायका असतात. “दुःख आणि सुख शेजारी शेजारी उभे असतात. ते पाहून गोंधळून जाऊ नकोस. धर्म आणि पाप, सत्य आणि असत्य सोडून दे; आणि मग ज्याच्या योगे ते सोडतोस, तेही सोडून दे.” शुकाने त्यावर विचार केला, पण त्याला निश्चित निष्कर्षाला पोचता आले नाही. पत्नी आणि मुले मोठे दुःख आणतात, आणि वेद मोठ्या कष्टाने मिळतात, हे त्याने पाहिले. “दुःखापासून मुक्त, आणि कायम टिकणारी अवस्था कुठे आहे?” त्याने स्वतःलाच विचारले. जिथून जन्मांच्या सागरात परत यावे लागत नाही, ते परम ध्येय गाठायचा त्याने निश्चय केला; आणि ते योगाशिवाय मिळणार नाही, हे त्याला दिसले.
सूर्यात प्रवेश
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
“योगाने मी हा देह सोडीन,” शुकाने निश्चय केला, “वायुरूप होईन, आणि सूर्याच्या धगधगत्या तेजोगोलात प्रवेश करीन. चंद्र क्षय पावतो, आणि पुन्हा वाढतो; तसेच स्वर्गाला गेलेले लोक पुण्य संपले, की पृथ्वीवर परत पडतात, आणि पुन्हा वर जातात. असले बदलते जीवन मला नको. सूर्याचे बिंब कधी क्षीण होत नाही; ते सगळ्या लोकांना ऊब देते, आणि सगळ्यांतून तेज ओढून घेते. तिथे मी जाईन, सगळ्या इजेच्या आणि भयाच्या पलीकडे. ही झाडे, हत्ती आणि पर्वत, पृथ्वी, दिशा, आकाश, देव आणि दानव, गंधर्व, पिशाच, नाग आणि राक्षस, या सगळ्या जिवांना मी सांगतो: मी सगळ्या भूतमात्रांत प्रवेश करीन. आज देवांनी आणि ऋषींनी माझ्या योगाचे सामर्थ्य पाहावे!” त्याने आपला संकल्प नारदांना सांगितला, त्यांचा निरोप घेतला, आणि तो वडिलांकडे गेला. त्याने व्यासांना प्रदक्षिणा घातली, आणि नमस्कार केला. पुत्र काय करणार आहे, हे ऐकून व्यासांना आनंद झाला. “बाळा, माझ्या लाडक्या बाळा,” ते म्हणाले, “आजचा दिवस इथेच राहा; म्हणजे मला तुला डोळे भरून पाहता येईल.” त्या विनवणीचा शुकावर काही परिणाम झाला नाही. मोह आणि संशय दोन्हींपासून मुक्त, केवळ मुक्तीचा विचार करणाऱ्या शुकाने प्रवासावर मन लावले. वडिलांना सोडून तो कैलास पर्वताच्या विस्तीर्ण उतारावर गेला; तिथे सिद्ध तपस्वी राहत.
शेवटची विनंती
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
शिखरावर, गवत नसलेल्या, सगळ्या जिवांपासून दूर अशा एका सपाट जागी शुक बसला. योगशास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे, पावलांपासून वरवर, त्याने देहाच्या एकेका भागात आपला आत्मा क्रमाने स्थिर केला. सूर्योदयानंतर लगेच तो पूर्वेकडे तोंड करून, हात-पाय आत घेऊन बसला. जवळपास ना पक्षी होता, ना आवाज, ना कुरूप दृश्य. सगळ्या बंधनांतून मुक्त असा आपला आत्मा त्याने पाहिला, आणि आनंदाने तो हसला. मग नारदांना प्रदक्षिणा घालून तो म्हणाला, “मला मार्ग दिसला आहे, आणि मी त्यावर निघालो आहे. आपल्या कृपेने मी माझे ध्येय गाठीन.” नारदांची अनुमती घेऊन तो कैलासावरून आकाशात उठला, आणि वायूशी एकरूप झाला. मनाच्या वेगाने, सूर्यासारखा झळाळत तो जात असताना सगळे जीव त्याच्याकडे पाहत राहिले, आणि त्यांनी त्याची पूजा केली; देवांनी फुलांचा वर्षाव केला. हा कोण, असे गंधर्व, अप्सरा आणि सिद्ध ऋषी आश्चर्याने म्हणू लागले. पंचचूडा आणि इतर अप्सरा डोळे विस्फारून पाहत राहिल्या. मलय पर्वतावर उर्वशी आणि पूर्वचित्ती म्हणाल्या, “किती आश्चर्य! त्याने नम्रपणे पित्याची सेवा केली, आणि पित्याचे त्याच्यावर फार प्रेम आहे. मग जिथून परत येणे नाही, अशा वाटेवर त्याच्या बेसावध पित्याने त्याला का जाऊ दिले?” उर्वशीचे बोलणे ऐकून शुकाने पुन्हा एकदा चहूकडे पाहिले; आकाशाकडे, आणि पर्वत, वने, सरोवरे आणि नद्या यांसह सगळ्या पृथ्वीकडे. देवांनी आणि देवींनी त्याला हात जोडले. तो त्या सगळ्यांना म्हणाला: “माझे वडील ‘शुका!’ अशी हाक मारत माझ्या मागे आले, तर तुम्ही सगळे माझ्या वतीने त्यांना उत्तर द्या. माझ्यावरच्या प्रेमापोटी एवढे करा.” दिशा, वने, समुद्र, नद्या आणि पर्वत यांनी चहूबाजूंनी उत्तर दिले: “आपली आज्ञा आम्ही मानतो. आपण म्हणता तसेच होईल.”
प्रतिध्वनी
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
मग शुकाने सगळे दोष टाकले, आणि आपल्या स्वभावातले तम, रज, आणि सत्त्वसुद्धा टाकले; आणि धूररहित अग्नीसारखा झळाळत तो ब्रह्मात शिरला. उल्का पडल्या, दिशा पेटल्या, आणि पृथ्वी हादरली. झाडांच्या फांद्या गळल्या, पर्वतांची शिखरे ढासळली; सूर्य निस्तेज झाला, आणि अग्नी पेटेनासा झाला. इंद्राने सुगंधी पाऊस पाडला. पुढे शुकाला एकमेकांना जोडलेली दोन शिखरे दिसली: एक हिमवानाचे, सोन्याचे; एक मेरूचे, चांदीचे. प्रत्येक शंभर योजने उंच, आणि तितकेच रुंद; एक योजन म्हणजे कित्येक मैल. तो निर्भयपणे त्यांच्यावर धावून गेला, आणि ती दुभंगली. “शाब्बास!” असे आकाशातून आवाज आले. खाली स्वर्गीय मंदाकिनी नदीत अप्सरा विवस्त्र स्नान करत होत्या; आता रूपरहित झालेल्या शुकाला पाहून त्यांच्या वागण्यात काहीच फरक पडला नाही. पुत्र गेल्याचे व्यासांना कळले, आणि प्रेमापोटी ते आकाशमार्गे त्याच्या मागे निघाले. पण शुक वायूच्याही पलीकडे गेला होता, आणि सर्वभूतमय झाला होता. डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच व्यास त्या दुभंगलेल्या शिखरापाशी पोचले, आणि ऋषींनी त्यांना त्यांच्या पुत्राविषयी सांगितले. “शुका!” अशी लांबलचक, आर्त हाक त्यांनी मारली; तिने तिन्ही लोक भरून गेले. आता सर्वव्यापी, सर्वांचा आत्मा झालेल्या शुकाने “भोः!” असे उत्तर दिले, आणि त्याच्याबरोबर सगळ्या चराचराने. तेव्हापासून, भीष्म म्हणतात, पर्वतांच्या गुहा आणि उतार प्रत्येक हाकेला उत्तर देतात; जणू शुकासाठीच.
सोबतीची सावली
अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥
शुकाने शब्द आणि इतर सगळे गुण टाकले होते, आणि तो परम पदाला पोचला होता. पुत्राचा तो महिमा पाहून व्यास दुःखी होऊन पर्वतावर बसले. त्यांना पाहून नदीकाठच्या अप्सरा गोंधळल्या: काही पाण्यात लपल्या, काही झुडपांत, तर काहींनी घाईघाईने आपली वस्त्रे उचलली. यावरून व्यासांना कळले, की आपला पुत्र मुक्त झाला आहे, आणि आपण नाही; त्यांना आनंदही वाटला, आणि लाजही. मग शंकर आले, आणि त्यांनी व्यासांचे सांत्वन केले. “अग्नी, जल, वायू आणि आकाश यांचे बळ असलेला पुत्र तू मागितला होतास, आणि तसाच तो जन्मला. देवांनाही गाठता येत नाही, असे ध्येय त्याने गाठले आहे. मग शोक कशाला? पर्वत आणि समुद्र आहेत तोवर त्याची कीर्ती टिकेल. आणि तुझ्या पुत्रासारखी एक सावली तुला नेहमी तुझ्या बाजूला दिसेल.” ती सावली पाहून व्यास आनंदाने घरी परतले. ही कथा आपल्याला नारदांनी आणि स्वतः व्यासांनी सांगितली, असे भीष्म म्हणतात. शांतिपर्व ३२३-३३३ (गांगुली ३२४-३३४).