चाणक्य नीति · Fate, Worship and Liberation
आपले आपणच
स्वयं कर्म करोत्यात्मा स्वयं तत्फलमश्नुते । स्वयं भ्रमति संसारे स्वयं तस्माद्विमुच्यते ॥
दैवानंतर पुस्तक कर्माकडे वळते. जुन्या भारतीय दृष्टीने दैव म्हणजे कोणा परक्याची इच्छा नव्हे. ते आपल्याच पूर्वकर्मांचे पिकलेले फळ असते. “आत्मा स्वतःच कर्म करतो, आणि स्वतःच त्याचे फळ भोगतो. स्वतःच तो संसारात भटकतो, आणि स्वतःच त्यातून मुक्त होतो.” इथला संसार म्हणजे घरसंसार नव्हे, तर जन्म आणि मृत्यू यांचा फेरा: मुक्त होईपर्यंत जीव जन्मामागून जन्म त्यातून जात राहतो. त्यातून सुटका म्हणजे मोक्ष. श्लोक प्रत्येक ओळीत “स्वतःच” यावर भर देतो. या फेऱ्यात आत्म्याला दुसरे कोणी ढकलत नाही, आणि दुसरे कोणी त्याला बाहेरही काढू शकत नाही. जो आत्मा आपल्या कर्मांनी स्वतःला बांधून घेतो, तोच स्वतःची सुटकाही मिळवतो. अध्याय ६, श्लोक ९.