- 1गर्भातच ठरलेल्या पाच गोष्टीचाणक्यांच्या नावाने चालत आलेल्या जुन्या संस्कृत वचनांचा, म्हणजे चाणक्यनीतीचा, हा शेवटचा भाग आहे. दैव आणि कर्म, काळ आणि मृत्यू, वाया गेलेले आयुष्य, पूजा आणि भक्ती, आणि माणसाला मुक्त करणारे मन असे त्याचे विषय आहेत. सुरुवात दैवापासून होते. “आय…
- 2होणार तसे घडणार“जशी भवितव्यता, तशी माणसाची बुद्धी होते, तसेच त्याचे प्रयत्न होतात, आणि तसेच मदतनीसही त्याला भेटतात.” संस्कृत शब्द आहे भवितव्यता, म्हणजे “जे घडायचेच आहे ते”. प्रयत्न व्यर्थ आहेत, असे हा श्लोक म्हणत नाही. जे घडणार आहे, तेच प्रयत्नांनाही आकार…
- 3भिकारी आणि राजा“दैव भिकाऱ्याला राजा करते, आणि राजाला भिकारी. ते श्रीमंताला गरीब करते, आणि गरिबाला श्रीमंत.” इथे दैवासाठी शब्द आहे विधी, म्हणजे विधाता: प्रत्येकाच्या वाट्याला त्याचे भाग्य नेमून देणारी शक्ती. ती प्रत्येक स्थान उलथून टाकते, तेही दोन्ही दिशां…
- 4कपाळावरचे लिखित कोण पुसणार?“करीराच्या झुडपाला पाने नसली, तर त्यात वसंताचा काय दोष? घुबडाला दिवसा दिसत नसले, तर त्यात सूर्याचा काय दोष? पावसाचे थेंब चातकाच्या चोचीत पडले नाहीत, तर त्यात मेघाचा काय दोष? विधात्याने फार पूर्वी कपाळावर जे लिहून ठेवले, ते पुसायला कोण समर्थ…
- 5ब्रह्मदेवाला सल्लागार नव्हता“सोन्याला कोणी सुगंध दिला नाही, उसाला फळ दिले नाही, चंदनाला फुले दिली नाहीत. विद्वानाला कोणी श्रीमंत केले नाही, आणि राजाला दीर्घायुषी केले नाही. खरोखर, फार पूर्वी विधात्याला सल्ला देणारा कोणीच नव्हता.” विधाता म्हणजे ब्रह्मदेव: जग निर्माण कर…
- 6संतोषाचा आसरा“मनातली प्रत्येक इच्छा कोणाची पूर्ण होते? हवे तेवढे सुख कोणाला मिळते? सगळे दैवाच्या हाती आहे; म्हणून संतोषाचा आश्रय घ्यावा.” माणूस कितीही श्रीमंत किंवा सत्ताधीश असला, तरी त्याला हवे ते सगळे मिळत नाही. ज्याच्याकडे धन आहे, त्याला पुत्र हवे अस…
- 7परदेशातला भुंगा“हा भुंगा एके काळी कमळाच्या हृदयात, पाकळ्यांच्या मधोमध, मकरंदाने धुंद आणि सुस्त होऊन पडून असे. आता दैवाने त्याला परदेशी आणले आहे, आणि कुड्याच्या फुलाचा रसही त्याला फार मोलाचा वाटतो.” भारतीय कवितेत कमळ हे फुलांची राणी, आणि भुंगा त्याचा एकनिष…
- 8कोणी कोणाला धरले?इथे कृष्णावर प्रेम करणारी एक स्त्री त्याची थट्टा करते. श्लोक तिचे नाव सांगत नाही; रघुनाथजी तिला कृष्णाची प्रिया राधा मानतात. “पृथ्वीवरचा एक छोटासा डोंगर तू दोन हातांनी खेळता खेळता उचललास, आणि त्यासाठी स्वर्गात आणि पृथ्वीवर गोवर्धनधारी म्हणू…
- 9सोन्याचे हरण“सोन्याचे हरण कोणी कधी घडवले नव्हते, कोणी कधी पाहिले नव्हते, कोणी कधी ऐकले नव्हते. तरीही रामाला त्याची ओढ लागली. नाश जवळ आला, की बुद्धी उलटी फिरते.” ही कथा रामायणातली आहे: रघुकुळातला राजपुत्र राम याचे महाकाव्य. वनात मारीच राक्षसाने सोनेरी क…
- 10आपले आपणचदैवानंतर पुस्तक कर्माकडे वळते. जुन्या भारतीय दृष्टीने दैव म्हणजे कोणा परक्याची इच्छा नव्हे. ते आपल्याच पूर्वकर्मांचे पिकलेले फळ असते. “आत्मा स्वतःच कर्म करतो, आणि स्वतःच त्याचे फळ भोगतो. स्वतःच तो संसारात भटकतो, आणि स्वतःच त्यातून मुक्त होत…
- 11अन्न जन्माबरोबरच येते“शहाण्याने अन्नाची चिंता करू नये; फक्त धर्माचा विचार करावा. माणसाचे अन्न त्याच्या जन्माबरोबरच जन्माला येते.” इथे धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार: कुटुंब आणि समाज एकत्र धरून ठेवणारी नैतिक व्यवस्था, आणि तसे जगल्याने मिळणारे पुण्य. हा श्लोक कोण…
- 12वासरू आईलाच शोधते“हजारो गायींमधूनही वासरू आपल्या आईकडेच जाते; तसेच केलेले कर्म कर्त्याच्याच मागे जाते.” संध्याकाळी गाईगुरे घरी परतताना ज्याने पाहिली आहेत, त्याला हे चित्र ओळखीचे आहे. गायी एकमेकींना खेटून गर्दी करतात; परक्याच्या डोळ्यांना त्या सगळ्या सारख्या…
- 13विचार करूनच कृती“माणसाला मिळणारे फळ त्याच्या कर्मांवर अवलंबून असते, आणि बुद्धी कर्मांच्या मागोमाग जाते. तरीही सुज्ञ आणि सज्जन माणसे नीट विचार करूनच कृती करतात.” श्लोकाचा पहिला अर्धा भाग म्हणजे आतापर्यंत पुस्तकाने जे सांगितले, त्याचे सार. माणसाच्या वाट्याला…
- 14आपल्याच अपराधाचे झाड“दारिद्र्य, रोग, दुःख, बंधन आणि संकटे: देहधारी जीवांना आपल्याच अपराधांच्या झाडाला लागलेली ही फळे मिळतात.” माणसाच्या वाट्याला जगात येऊ शकणाऱ्या सर्वांत वाईट गोष्टी या पाच आहेत: अभाव, आजार, शोक, बेड्या आणि सर्वनाश. इथे बंधन म्हणजे कैद्याच्या…
- 15जन्मोजन्मीच्या सवयी“जन्मोजन्मी ज्या दानाचा, अध्ययनाचा आणि तपाचा सराव केलेला असतो, त्याच सरावाच्या बळाने पुन्हा देह धारण केला जातो.” तप म्हणजे उपवास, व्रते आणि कठोर साधना: शरीरावर ताबा मिळवण्यासाठी आणि मन शुद्ध करण्यासाठी स्वीकारलेली शिस्त. सरावाची सवय होते, आ…
- 16म्हातारपण कशाने येतेकर्मानंतर पुस्तक काळ आणि वय यांच्याकडे वळते. “प्रवास हे माणसांचे म्हातारपण, आणि बांधून ठेवणे हे घोड्यांचे. शरीरसंबंधाविना राहणे हे स्त्रियांचे म्हातारपण, आणि ऊन हे कपड्यांचे.” या प्रत्येक गोष्टीमुळे तो तो जीव किंवा वस्तू वेळेआधीच जीर्ण होते…
- 17काळ कधी झोपत नाही“काळ प्राण्यांना पिकवतो, आणि काळच त्यांचा संहार करतो. सगळे झोपलेले असताना काळ जागा असतो. काळाला कोणीही ओलांडू शकत नाही.” संस्कृत शब्द आहे काल; त्याचा अर्थ वेळ आणि मृत्यू दोन्ही. काळ काय करतो, हे सांगणारा श्लोकातला पहिला शब्द आहे “शिजवतो”: उ…
- 18पृथ्वी सोडून जाणारे“कलियुगात दहा हजार वर्षांनी हरी पृथ्वी सोडून जातो. त्याच्या निम्म्या काळाने गंगेचे पाणी पृथ्वी सोडते, आणि त्याच्याही निम्म्याने ग्रामदेवता.” कलियुग हे जगाच्या चार युगांपैकी चौथे आणि शेवटचे, ऱ्हासाचे युग; त्यात धर्म दुबळा होत जातो. जुन्या ग्…
- 19ना गेलेले, ना येणारे“जे गेले, त्याचा शोक करू नये; जे येणार आहे, त्याची चिंता करत बसू नये. शहाणे वर्तमानकाळाला धरून वागतात.” गेलेला काळ बदलता येत नाही, आणि त्याचे दुःख आता काम करायच्या हातालाच दुबळे करते. भविष्य अजून आलेले नाही; त्याची काळजी करणारा कदाचित कधीच…
- 20हरवलेला मोतीरस्त्यावरचा एक छोटा प्रसंग. एक म्हातारी कमरेत वाकून, नजर जमिनीवर लावून चालली आहे. एक वाटसरू तिची थट्टा करत हाक मारतो: “का गं पोरी, खाली काय पाहतेस? जमिनीवर तुझे काय पडले आहे?” ती फटकन उत्तर देते: “अरे मूर्खा, तुला कळत नाही? माझ्या तारुण्याच…
- 21दोष नसलेले कुळ कोणते?आता काही वचने अशा संकटांविषयी, ज्यांतून कोणीच सुटत नाही. सुरुवात चार प्रश्नांनी होते. “कोणाच्या कुळात दोष नाही? रोगाने कोणाला पीडले नाही? संकट कोणावर आले नाही? आणि कोणाचे सुख अखंड टिकले आहे?” प्रत्येक प्रश्नाचे अपेक्षित उत्तर एकच: “कोणीच ना…
- 22सात प्रश्न, एकच उत्तर“धन मिळाल्यावर कोणाला गर्व झाला नाही? विषयसुखांच्या मागे लागलेल्या कोणाची संकटे संपली? या पृथ्वीवर स्त्रियांपायी कोणाचे मन भंगले नाही? राजाचा खरा लाडका कोण असतो? काळाच्या कचाट्यात कोण सापडले नाही? कोणत्या याचकाला मान मिळाला? आणि दुर्जनांच्य…
- 23कधीच तृप्ती नाही“धन, जीवित, स्त्रिया आणि अन्न यांनी कधीच तृप्त न होता सगळे प्राणी गेले, जात आहेत, आणि जातील.” या चार गोष्टी शरीर आणि मन सतत मागत राहतात: खर्चायला पैसा, जगायला आणखी वर्षे, स्त्रीची संगत, आणि पुढचे जेवण. यातले काहीच कधी पुरेसे होत नाही. हाव स…
- 24शरीर धडधाकट असेपर्यंत“जोपर्यंत हे शरीर निरोगी आहे, आणि मृत्यू दूर आहे, तोपर्यंत तू आपले आत्महित साधून घे. प्राण जायची वेळ आली, की मग काय करणार?” आत्महित म्हणजे या जन्मापलीकडेही आत्म्याच्या उपयोगी पडणाऱ्या गोष्टी: धर्म, उपासना आणि दान. रघुनाथजी हे “आपल्या आत्म्य…
- 25एकटाच“माणूस एकटाच जन्मतो, आणि एकटाच मरतो. चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ तो एकटाच भोगतो. एकटाच तो नरकात पडतो, आणि एकटाच परमगतीला पोहोचतो.” जुन्या समजुतीनुसार नरक म्हणजे शिक्षेची ठिकाणे: पुन्हा जन्म घेण्याआधी जीव तिथे आपल्या पापांची शिक्षा भोगतो. परमग…
- 26धर्म तेवढा अचल“लक्ष्मी चंचल आहे, प्राण चंचल आहेत, जीवित आणि घरही चंचल आहे. ये-जा करणाऱ्या गोष्टींच्या या जगात एक धर्मच अचल आहे.” इथे लक्ष्मी म्हणजे धनाची देवता; काव्यात ती एका घरी कधीच फार काळ राहत नाही. प्राण आणि जीवित मृत्यूबरोबर संपतात, आणि कर्ज, आग क…
- 27एका झाडावरचे पक्षी“अनेक रंगांचे पक्षी एकाच झाडावर एकत्र बसतात. पहाट झाली, की ते दहा दिशांना उडून जातात. त्यात दुःख करण्यासारखे काय आहे?” दहा दिशा म्हणजे चार मुख्य दिशा, त्यांच्या मधल्या चार उपदिशा, आणि वर आणि खाली: जेवढ्या वाटा आहेत, त्या सगळ्या. मृत्यूविषयी…
- 28टिकणाऱ्याचा साठा“शरीरे टिकत नाहीत. वैभव कधीच शाश्वत नसते. मृत्यू सदा जवळच उभा असतो. म्हणून धर्माचा संग्रह करावा.” प्रत्येक ओळ एकेक आधार काढून घेते. एवढे भक्कम वाटणारे शरीर एक दिवस थकते. तिजोरीतला पैसा दुसऱ्यांच्या हाती जातो. मृत्यू रस्त्यावर कुठे दूर नाही;…
- 29हे शरीर पुन्हा नाही“धन पुन्हा मिळते, मित्र पुन्हा मिळतो. पत्नी पुन्हा मिळते, आणि जमीनही पुन्हा मिळते. हे सगळे पुन्हा मिळवता येते, पण हे शरीर पुन्हा पुन्हा मिळत नाही.” व्यापारात गेलेला पैसा पुन्हा कमावता येतो. दुरावलेल्या मित्राच्या जागी दुसरा मित्र मिळतो, आणि…
- 30फक्त मरण्यासाठी जन्म“धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांपैकी ज्याच्याकडे एकही नाही, त्याला मर्त्य जीवांमध्ये जन्म घेऊन एकच फळ मिळते: मरण.” जुन्या भारतीय व्यवस्थेत ही चार मानवी आयुष्याची ध्येये होती; त्यांना पुरुषार्थ म्हणतात. धर्म म्हणजे सदाचार; अर्थ म्हणजे प्रामाणि…
- 31पृथ्वीला भार“मांस खाणारे, दारू पिणारे, मूर्ख, आणि ज्यांना अक्षरओळख नाही ते: हे माणसाच्या रूपातले पशू आहेत, आणि त्यांच्या भाराने पृथ्वी दबून गेली आहे.” जुन्या कथांमध्ये पृथ्वी ही एक देवी आहे. ती सगळ्या जिवांचा भार वाहते, आणि दुष्टांचा भार असह्य झाला, की…
- 32माणसाच्या रूपातले पशू“ज्यांच्याकडे विद्या नाही, तप नाही, दान नाही, शील नाही, गुण नाही आणि धर्म नाही, ते या मर्त्य जगात पृथ्वीला भार होऊन राहतात. माणसाच्या रूपात ते पशू म्हणून वावरतात.” इथे माणूस आणि प्राणी यांच्यातली रेषा शरीराने ठरत नाही; माणूस त्या शरीराचे का…
- 33जिवंतपणी मेलेला“धर्महीन जिवंत माणसाला मी मेलेलाच मानतो. धर्माने युक्त असा मेलेला माणूस दीर्घायुषी असतो, यात संशय नाही.” हा श्लोक जीवन आणि मृत्यू उलटेपालटे करतो. श्लोकाच्या दृष्टीने श्वास चालणे आणि हृदय धडधडणे यांनी माणूस जिवंत ठरत नाही. सदाचाराविना जगलेले…
- 34बकरीच्या गळ्यातले स्तन“धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांपैकी ज्याच्याकडे एकही नाही, त्याचा जन्म बकरीच्या गळ्यातल्या स्तनांसारखा व्यर्थ आहे.” पुष्कळ बकऱ्यांच्या गळ्याखाली मांसाची दोन छोटी बोंडे लोंबत असतात. ती अगदी आचळांसारखी दिसतात, आणि अनोळखी माणूस धार काढायच्या वे…
- 35खरा जगतो कोण“ज्याच्याकडे गुण आहेत, तो जगतो. ज्याच्याकडे धर्म आहे, तो जगतो. गुण आणि धर्म नसलेल्याचे जीवन निष्प्रयोजन आहे.” गुण म्हणजे माणूस इतरांना जे देऊ शकतो ते: दया, सहनशीलता, प्रामाणिकपणा, कौशल्य आणि विद्या. धर्म म्हणजे तो कसा वागतो ते: कर्तव्य म्हण…
- 36आईच्या तारुण्यावर कुऱ्हाडहा श्लोक एक विलाप आहे. इथे बोलणारे “आम्ही” म्हणजे कोणीही, जो काहीच न साधलेल्या आपल्या आयुष्याकडे मागे वळून पाहतो, आणि जे निसटले त्याची गणती करतो. “जन्ममृत्यूचा फेरा तुटावा, म्हणून आम्ही विधिपूर्वक ईश्वराच्या चरणांचे ध्यान केले नाही. स्वर्गा…
- 37देव कुठे भेटतोआता वचने उपासनेकडे वळतात. या श्लोकाची सुरुवात द्विजांपासून होते: तीन वरच्या वर्णांचे पुरुष, म्हणजे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य: पुरोहित, योद्धे आणि व्यापारी. त्यांच्या मुलांची मुंज होई, म्हणजे जानवे घालण्याचा संस्कार; तो दुसरा जन्म मानला ज…
- 38भाव हेच कारण“अग्निहोत्राविना वेद व्यर्थ, आणि दानाविना विधी व्यर्थ. भावाविना काहीच सिद्ध होत नाही. म्हणून भाव हेच कारण आहे.” वेद हे हिंदूंचे सर्वांत प्राचीन पवित्र ग्रंथ; ते तोंडपाठ करून म्हटले जात. अग्निहोत्र म्हणजे “अग्नीला दिलेली आहुती”: रोज सकाळी आण…
- 39लाकूड, दगड आणि धातू“लाकडाच्या, दगडाच्या किंवा धातूच्या मूर्तीची भावाने आणि श्रद्धेने सेवा कर, म्हणजे विष्णूच्या कृपेने तुला यश मिळेल.” भारतातल्या देवळांतल्या आणि घरच्या देव्हाऱ्यांतल्या मूर्ती लाकडात कोरलेल्या, दगडात घडवलेल्या किंवा धातूत ओतलेल्या असतात. इथे…
- 40देव भावात असतो“देव लाकडात नसतो, दगडात नसतो, मातीतही नसतो. देव भावात असतो. म्हणून भाव हेच कारण आहे.” हा श्लोक मूर्तीला नकार देत नाही. तो एवढेच सांगतो: उपासकाला तिथे जो देव भेटतो, तो त्याच्याच मनाने तिथे आणलेला असतो. केवळ सवयीने पूजलेली कोरीव मूर्ती म्हणजे…
- 41तपापुढे काहीच टिकत नाहीतप म्हणजे उपवास, व्रते आणि कठोर सोशिकपणा यांची साधना. जुन्या कथांमध्ये तप ही स्वतःच एक शक्ती आहे. “जे दूर आहे, जे मिळवायला कठीण आहे, आणि जे आवाक्याच्या फार पलीकडे आहे, ते सगळे तपाने साध्य होते. तपापुढे काहीच टिकत नाही.” तपाने मिळणाऱ्या या त…
- 42यज्ञासारखा शत्रू नाहीउपासनेनंतर ग्रंथ विधींकडे वळतो. “अन्नदान नसलेला यज्ञ राज्याला जाळतो. मंत्र नसलेला यज्ञ पुरोहितांना जाळतो, आणि दक्षिणा नसलेला यज्ञ यजमानाला. यज्ञासारखा शत्रू नाही.” यज्ञ हा वेदांतला मोठा अग्निविधी. त्याचा खर्च यजमान करत असे, आणि पुरोहित तो प…
- 43वर्षभर मौन भोजन“जे पूर्ण एक वर्ष रोज मौन पाळून जेवतात, ते हजार कोटी युगे स्वर्गात सन्मान पावतात.” जेवताना मौन हे एक व्रत होते. पहिल्या घासापासून शेवटच्या घासापर्यंत एक शब्दही बोलायचा नाही. अन्न अर्पण म्हणून, मन त्यावरच ठेवून ग्रहण करायचे. त्यामुळे जेवण ही…
- 44स्मशानासारखी घरे“ज्या घरात ब्राह्मणाचे पाय धुतले जात नाहीत, म्हणून अंगणात कधी चिखल होत नाही. जिथे वेदशास्त्रांचा घोष कधी होत नाही, आणि स्वाहा-स्वधा यांचा उच्चार कधी होत नाही. असे घर स्मशानासारखे आहे.” पाहुण्याचे पाय धुणे हे स्वागतातले पहिले कर्म होते, आणि…
- 45थकलेला वाटसरू“दुरून आलेला, वाटेने थकलेला, न बोलावता घरी आलेला, अशा माणसाचा सत्कार न करता जो जेवायला बसतो, त्याला चांडाळ म्हणतात.” जुन्या धर्मग्रंथांतला पाहुणा म्हणजे अतिथी, “ज्याची तिथी ठरलेली नाही असा”: न कळवता दारात येऊन ठेपणारा अनोळखी माणूस. गृहस्थान…
- 46चार सर्वश्रेष्ठ“अन्न आणि पाणी यांच्यासारखे दान नाही. द्वादशीसारखी तिथी नाही. गायत्रीपेक्षा श्रेष्ठ मंत्र नाही, आणि आईपेक्षा श्रेष्ठ दैवत नाही.” धार्मिक आयुष्याच्या चार अंगांतल्या या चार सर्वश्रेष्ठ गोष्टी: दान, पंचांग, प्रार्थना आणि कुटुंब. अन्न-पाण्याइतक…
- 47तिन्ही भुवनांत घरआता वचने भक्तीकडे वळतात: देवाला आपले मानून प्रेमाने केलेली त्याची उपासना. “ज्याची आई कमला देवी, वडील जनार्दन देव, आणि विष्णुभक्त हेच ज्याचे आप्त, त्याच्यासाठी तिन्ही भुवने हाच स्वदेश.” कमला म्हणजे “कमळातली”: लक्ष्मी, धनाची देवता आणि विष्णूच…
- 48आईच्या स्तनात दूध कोणी दिले?एक भक्त विष्णूशी बोलतो. “हरीला विश्वाचे भरणपोषण करणारा म्हणून गातात, तर मी माझ्या जगण्याची चिंता का करू? तो तसा नसता, तर बाळ जगावे म्हणून त्याने आईच्या स्तनात दूध कसे निर्माण केले असते? “हे यदुपती, हे लक्ष्मीपती, हा विचार पुन्हा पुन्हा करत…
- 49मृदंग काय म्हणतो“काही माणसांना यशोदेच्या पुत्राच्या चरणकमलांविषयी भक्ती नाही. गोपींच्या लाडक्याचे गुणगान करण्यात त्यांची जीभ कधी रमत नाही, आणि कृष्णलीलेच्या कथा त्यांचे कान कधी आवडीने ऐकत नाहीत. ‘धिक्कार त्यांचा, धिक्कार त्यांचा, धिक्कार त्यांचा!’ असे कीर्…
- 50सगळे रामात“धर्माविषयी तत्परता, बोलण्यात गोडवा; दानाचा उत्साह, मित्राशी निष्कपटपणा; गुरूपुढे नम्रता, आणि मनाची अथांग खोली. आचरणात शुचिता, गुणांची रसिकता; शास्त्रांचे खरे ज्ञान, रूपाचे सौंदर्य, आणि शिवाची भक्ती. हे सगळे तुझ्यात आहे, हे राघवा.” राघव म्ह…
- 51तुला उपमा कोणाची?“कल्पवृक्ष म्हणजे नुसते लाकूड, आणि मेरू जागचा हलत नाही. चिंतामणी म्हणजे नुसता दगड. सूर्य भाजून काढतो, चंद्र क्षीण होतो, आणि सागर खारट आहे. कामदेवाला शरीर नाही, बळी दैत्य होता, आणि कामधेनू पशू आहे. हे रघुपते, यांच्याशी मी तुझी तुलना करू शकत…
- 52विष आणि अमृतया भागातली शेवटची वचने मोक्षाच्या मार्गाविषयी आहेत, म्हणजे जन्ममृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटकेविषयी. “बाळा, तुला मोक्ष हवा असेल, तर विषयांना विषासारखे टाळ. क्षमा, सरळपणा, दया, शुचिता आणि सत्य यांचे अमृतासारखे पान कर.” विषय म्हणजे डोळे, कान, नाक,…
- 53मनच बांधते, मनच सोडवते“विषयांची आसक्ती बंधनाला कारण होते. विषयांपासून मुक्त मन मोक्षाला कारण होते. माणसांच्या बंधनाचे आणि मोक्षाचे कारण मनच आहे.” बंधन म्हणजे वासनेने धरून ठेवलेला जन्ममृत्यूचा फेरा. शेवटची ओळ अमृतबिंदू या छोट्या उपनिषदातही आहे. दोन माणसे एकाच बाज…
- 54जिथे मन, तिथे समाधी“परमात्म्याच्या ज्ञानाने देहाभिमान गळून पडला, की मन जिथे जिथे जाते, तिथे तिथे समाधी असते.” देहाभिमान म्हणजे “मी हे शरीर आहे” ही भावना: त्याचे रूप, त्याचा जन्म, त्याची सुखे आणि त्याची दुःखे. परमात्मा म्हणजे सर्व जिवांमधला एकच आत्मा; प्रत्येक…
- 55न टिकणारे वैराग्य“धर्माची कथा ऐकताना, स्मशानात, आणि आजारपणात माणसाची जी बुद्धी होते, ती कायम टिकली, तर बंधनातून कोण सुटणार नाही?” या तिन्ही वेळी जग अचानक पोकळ वाटू लागते. चांगले प्रवचन माणसाला त्याचे दोष दाखवते. चिता दाखवते, की सगळी शरीरे शेवटी कुठे जातात.…
- 56गाय आणि पंधरा तोंडे“एकाच कर्माने जग वश करायचे असेल, तर पंधरा तोंडांपुढे चरणाऱ्या गायीला आवर.” हा श्लोक एक कोडे आहे. मिहिरचंद्रांची नीतीवरची हिंदी टीका १९२५ मध्ये छापली गेली; तीत याचे उत्तर आहे: गाय म्हणजे मन, आणि पंधरा म्हणजे ती जिथे चरते ती कुरणे. पाच ज्ञाने…
- 57शांतीविना पांडित्य“कुणी आपल्या वेदविद्येचे उगाच प्रदर्शन करतात. कुणी शास्त्रांवर आणि आचारावर व्यर्थ वाद घालतात. कुणी शांत माणसाची निंदा करतात. असे सगळे लोक विनाकारण शिणतात.” मिहिरचंद्रांची हिंदी टीका या तिघांचा एकेक करून विचार करते. पहिला, जिथे काही उपयोग ना…
- 58काडीमोल“ब्रह्म जाणणाऱ्याला स्वर्ग गवताच्या काडीसारखा. शूराला आपले प्राण काडीसारखे. ज्याने वासना जिंकली, त्याला स्त्री काडीसारखी, आणि ज्याला कशाचीच अपेक्षा नाही, त्याला सारे जग काडीसारखे.” ब्रह्म म्हणजे सगळ्या गोष्टींमागचे एकमेव सत्य; सृष्टिकर्ता ब…
- 59साधू“जो इंद्रियांना आवर घालतो, आसक्ती आणि द्वेष यांपासून मुक्त असतो, दुःखात आणि सुखात सारखाच राहतो, शांत असतो, आणि तत्त्व जाणतो, त्याला साधू म्हणतात.” साधू म्हणजे संतपुरुष, पण या शब्दाचा साधा अर्थ चांगला माणूस असाही होतो. ही पाच लक्षणे बाहेरून…
- 60तिळातले तेल“फुलात सुगंध, तिळात तेल, लाकडात अग्नी, दुधात तूप आणि उसात गूळ असतो. तसाच विवेकाने देहातला आत्मा पाहा.” यांतले काहीच बाहेरून दिसत नाही. सुगंध प्रत्येक पाकळीत असतो, पण तो कोणाला दिसत नाही. तेल तीळ घाण्यात पिळल्यावरच निघते, आणि अग्नी दोन काठ्य…
- 61एक शरीर, तीन नजरा“एकच वस्तू तीन प्रकारे दिसते: योग्यांना प्रेत, कामुकांना सुंदर स्त्री, आणि कुत्र्यांना मांस.” ही वस्तू म्हणजे शरीर, असे मिहिरचंद्रांची हिंदी टीका सांगते: इथे स्त्रीचे शरीर. योगी म्हणजे दीर्घ साधनेने मन जिंकलेले; हे शरीर एक दिवस प्रेत होणार;…
- 62पळी आणि चव“लोक चारही वेद आणि धर्मशास्त्रे पुन्हा पुन्हा वाचतात, तरीही ते आत्मा जाणत नाहीत; जशी पळीला पदार्थाची चव कळत नाही.” चार वेद म्हणजे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद. धर्मशास्त्रे म्हणजे कर्तव्य आणि रीतिरिवाज ठरवणारे ग्रंथ, उदाहरणार्थ मनू…