चाणक्य नीति · Fate, Worship and Liberation
फक्त मरण्यासाठी जन्म
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते । जन्मफलं हि मर्त्येषु मरणं तस्य केवलम् ॥
“धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांपैकी ज्याच्याकडे एकही नाही, त्याला मर्त्य जीवांमध्ये जन्म घेऊन एकच फळ मिळते: मरण.” जुन्या भारतीय व्यवस्थेत ही चार मानवी आयुष्याची ध्येये होती; त्यांना पुरुषार्थ म्हणतात. धर्म म्हणजे सदाचार; अर्थ म्हणजे प्रामाणिकपणे मिळवलेले धन; काम म्हणजे प्रेमाची आणि इंद्रियांची सुखे; मोक्ष म्हणजे पुनर्जन्मातून सुटका. परिपूर्ण आयुष्य या चारही साधत असे: धर्म अर्थाला आणि कामाला वाट दाखवी, आणि मोक्ष हे शेवटचे ध्येय असे. श्लोक चारांपैकी फक्त एकच मागतो, आणि तरीही काही माणसांच्या हाती एकही लागत नाही. अशा माणसाचा मनुष्यजन्म वाया जातो. त्याचे एकमेव फळ म्हणजे तो जन्म संपवणारा मृत्यू. मिहिरचंद्रांच्या हिंदीत हे एका ओळीत आहे: माणसाचा जन्म मिळूनही त्याच्या पदरी मृत्यूशिवाय काहीच पडले नाही. प्रचलित पाठात इथे “जन्मोजन्मी” असे आहे: असा माणूस मर्त्य जीवांमध्ये पुन्हा पुन्हा जन्मतो, तो फक्त मरण्यासाठीच. अध्याय ३, श्लोक २०.