चाणक्य नीति · Fate, Worship and Liberation
बकरीच्या गळ्यातले स्तन
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥
“धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांपैकी ज्याच्याकडे एकही नाही, त्याचा जन्म बकरीच्या गळ्यातल्या स्तनांसारखा व्यर्थ आहे.” पुष्कळ बकऱ्यांच्या गळ्याखाली मांसाची दोन छोटी बोंडे लोंबत असतात. ती अगदी आचळांसारखी दिसतात, आणि अनोळखी माणूस धार काढायच्या वेळी त्यांच्याकडे हात नेईलही. पण त्यांतून कधीच दूध येत नाही. हे चित्र नुसत्या निरुपयोगीपणापेक्षा खोलवर रुतते. असा माणूस इतरांसारखाच दिसतो: त्याला नाव आहे, घर आहे, पंगतीत जागा आहे. पण चारपैकी कोणत्याही गोष्टीसाठी त्याच्याकडे पाहिले, तर काहीच मिळत नाही. संस्कृतमध्ये अजागलस्तन, म्हणजे बकरीच्या गळ्यातला स्तन, हा शब्द निरुपयोगी गोष्टीसाठी म्हणच झाला. अध्याय ३ मधील २० व्या श्लोकाची पहिली ओळही हीच आहे. अध्याय १३, श्लोक १०.