चाणक्य नीति · Fate, Worship and Liberation
माणसाच्या रूपातले पशू
येषां न विद्या न तपो न दानं न चापि शीलं न गुणो न धर्मः । ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥
“ज्यांच्याकडे विद्या नाही, तप नाही, दान नाही, शील नाही, गुण नाही आणि धर्म नाही, ते या मर्त्य जगात पृथ्वीला भार होऊन राहतात. माणसाच्या रूपात ते पशू म्हणून वावरतात.” इथे माणूस आणि प्राणी यांच्यातली रेषा शरीराने ठरत नाही; माणूस त्या शरीराचे काय करतो, त्यावर ती ठरते. अध्ययन, तपाची शिस्त, दानशीलता, चारित्र्य, गुण आणि सदाचार: या सहा गोष्टी माणसाच्या आयुष्याच्या खुणा आहेत. यांतली एकही नसलेला माणूस रानातल्या मृगासारखा नुसता चरतो आणि भटकतो. हा श्लोक भर्तृहरींच्या सुभाषितांमध्येही आहे. भर्तृहरी हे संस्कृत कवी. शंभर-शंभर श्लोकांची त्यांची तीन शतके प्रसिद्ध आहेत. हा श्लोक त्यांच्या नीतिशतकातला आहे; नीतिशतक म्हणजे आचरणावरचे शंभर श्लोक. तिथल्या यादीत सातवी उणीव आहे: ज्ञान नाही. अध्याय १०, श्लोक ७.