चाणक्य नीति · Fate, Worship and Liberation
जन्मोजन्मीच्या सवयी
जन्म जन्म यदभ्यस्तं दानमध्ययनं तपः । तेनैवाभ्यासयोगेन देहमभ्यस्यते पुनः ॥
“जन्मोजन्मी ज्या दानाचा, अध्ययनाचा आणि तपाचा सराव केलेला असतो, त्याच सरावाच्या बळाने पुन्हा देह धारण केला जातो.” तप म्हणजे उपवास, व्रते आणि कठोर साधना: शरीरावर ताबा मिळवण्यासाठी आणि मन शुद्ध करण्यासाठी स्वीकारलेली शिस्त. सरावाची सवय होते, आणि जुन्या समजुतीनुसार सवय शरीरानंतरही उरते. ती जीवाला नव्या जन्मात घेऊन जाते, आणि मग पुढच्याही. मिहिरचंद्रांच्या हिंदीत हे स्पष्ट सांगितले आहे: त्या सरावामुळे माणूस पुन्हा पुन्हा देह धारण करतो. भगवद्गीतेतही, म्हणजे महाभारतातल्या कृष्ण आणि अर्जुन यांच्या संवादातही, असेच काहीसे सांगितले आहे. ध्येय गाठण्याआधीच मरण पावलेला साधक पुन्हा जन्म घेतो, आणि जिथे वाट सोडली होती, तिथून ती पुन्हा धरतो. प्रचलित पाठात शेवटची ओळ वेगळी आहे: त्याच सरावाच्या बळाने देहधारी जीव पुढच्या जन्मी पुन्हा दान, अध्ययन आणि तप करू लागतो. अध्याय १६, श्लोक १९.