चाणक्य नीति · Fate, Worship and Liberation
विष आणि अमृत
मुक्तिमिच्छसि चेत्तात विषयान्विषवत्त्यज । क्षमार्जवदयाशौचं सत्यं पीयूषवत्पिब ॥
या भागातली शेवटची वचने मोक्षाच्या मार्गाविषयी आहेत, म्हणजे जन्ममृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटकेविषयी. “बाळा, तुला मोक्ष हवा असेल, तर विषयांना विषासारखे टाळ. क्षमा, सरळपणा, दया, शुचिता आणि सत्य यांचे अमृतासारखे पान कर.” विषय म्हणजे डोळे, कान, नाक, जीभ आणि त्वचा यांना सुख देणारे सगळे काही. ते विष आहेत, कारण ते गोड लागतात आणि हळूहळू घात करतात. जुगारात पहिल्याच रात्री नशीब फळलेल्या माणसाचा विचार करा. त्या रात्रीइतके गोड त्याला दुसरे काही वाटत नाही, आणि तीच त्याच्या नाशाची सुरुवात ठरते. अमृत हे देवांचे पेय; त्यानेच ते अमर राहतात. हे पाच गुण म्हणजे विषावरचा उतारा. क्षमा अन्याय सोसते, त्याची परतफेड करत नाही. सरळपणा म्हणजे मनाचा आणि व्यवहाराचा सरळपणा. दया दुसऱ्याचे दुःख जाणते, आणि शुचिता म्हणजे शरीराची आणि विचारांची स्वच्छता. सत्य बोलण्यातही असते आणि कृतीतही. या मार्गाचे दोन भाग आहेत: सोडायचे काही, आणि स्वीकारायचे काही. अध्याय ९, श्लोक १.