चाणक्य नीति · Fate, Worship and Liberation
काळ कधी झोपत नाही
कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः । कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥
“काळ प्राण्यांना पिकवतो, आणि काळच त्यांचा संहार करतो. सगळे झोपलेले असताना काळ जागा असतो. काळाला कोणीही ओलांडू शकत नाही.” संस्कृत शब्द आहे काल; त्याचा अर्थ वेळ आणि मृत्यू दोन्ही. काळ काय करतो, हे सांगणारा श्लोकातला पहिला शब्द आहे “शिजवतो”: उष्णता फळ पिकवते, तसा काळ गोष्टींना परिपक्व करतो. तीच उष्णता चालू राहिली, की ती जाळून टाकते. बाकी सगळे विश्रांती घेतात. राजे झोपतात, पहारेकरी झोपतात, सारे जग झोपते, आणि काळ चालूच असतो. त्याला लाच देता येत नाही, आणि त्याच्यापासून पळून सुटताही येत नाही. भगवद्गीतेत, म्हणजे महाभारतातल्या कृष्ण आणि अर्जुन यांच्या संवादात, कृष्ण स्वतःला प्रचंड वाढलेला काळ म्हणून दाखवतो: सर्व जगांचा नाश करणारा. हा श्लोक तेच एका ओळीत सांगतो. अध्याय ६, श्लोक ७.