चाणक्य नीति · Fate, Worship and Liberation
गाय आणि पंधरा तोंडे
यदीच्छसि वशीकर्तुं जगदेकेन कर्मणा । पुरा पञ्चदशास्येभ्यो गां चरन्तीं निवारय ॥
“एकाच कर्माने जग वश करायचे असेल, तर पंधरा तोंडांपुढे चरणाऱ्या गायीला आवर.” हा श्लोक एक कोडे आहे. मिहिरचंद्रांची नीतीवरची हिंदी टीका १९२५ मध्ये छापली गेली; तीत याचे उत्तर आहे: गाय म्हणजे मन, आणि पंधरा म्हणजे ती जिथे चरते ती कुरणे. पाच ज्ञानेंद्रिये: डोळे, कान, नाक, जीभ आणि त्वचा. पाच कर्मेंद्रिये: तोंड, हात, पाय, आणि मलमूत्राची व प्रजननाची इंद्रिये. आणि इंद्रियांचे पाच विषय: शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध. सुमारे १८९० च्या रघुनाथजींच्या इंग्रजी भाषांतरातही हेच पंधरा येतात: पाच सुखे आणि दहा इंद्रिये. मोकाट गाय प्रत्येक शेतात शिरते. मोकळे सोडलेले मनही तसेच इंद्रियांच्या प्रत्येक कुरणात शिरते. जो ते आवरून धरतो, त्याने जग वश करणारे ते एक कर्म केलेले असते. अध्याय १४, श्लोक १४.