चाणक्य नीति · Fate, Worship and Liberation
थकलेला वाटसरू
दूरागतं पथि श्रान्तं वृथा च गृहमागतम् । अनर्चयित्वा यो भुङ्क्ते स वै चाण्डाल उच्यते ॥
“दुरून आलेला, वाटेने थकलेला, न बोलावता घरी आलेला, अशा माणसाचा सत्कार न करता जो जेवायला बसतो, त्याला चांडाळ म्हणतात.” जुन्या धर्मग्रंथांतला पाहुणा म्हणजे अतिथी, “ज्याची तिथी ठरलेली नाही असा”: न कळवता दारात येऊन ठेपणारा अनोळखी माणूस. गृहस्थाने स्वतः जेवण्याआधी त्याला जेवू घालणे हे त्याचे कर्तव्य होते. महाभारतात एका गरीब ब्राह्मण कुटुंबाची कथा आहे. दुष्काळात उपाशी असतानाही त्यांनी आपले शेवटचे पीठ अशाच एका अतिथीला दिले. सांडलेल्या त्या पिठात एक मुंगूस लोळले, आणि त्याचे अर्धे अंग सोन्याचे झाले. चांडाळ हा जुन्या व्यवस्थेतला सर्वांत खालचा मानलेला जन्म: चार वर्णांच्याही खाली, आणि ज्याच्या स्पर्शाने विटाळ होतो असा मानलेला. अतिथीकडे पाठ फिरवणाऱ्या गृहस्थाला श्लोक हेच नाव देतो. हा श्लोक ज्या जातिव्यवस्थेतून आला, तिच्यात माणसाला यापेक्षा वाईट नाव ठेवता येत नसे. आणि जन्म कोणताही असो, दाराशी आलेल्या अनोळखी माणसाची उपेक्षा करणाऱ्या प्रत्येकाला श्लोक हेच नाव देतो. अध्याय १५, श्लोक ११.