कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
शहाणा राजा, गरीब राज्य
सम्पादयत्यसम्पन्नाः प्रकृतीरात्मवान्नृपः । विवृद्धाश्चानुरक्ताश्च प्रकृतीर्हन्त्यनात्मवान् ॥
“आत्मसंयमी राजा राज्याची दुबळी अंगेही समृद्ध करतो. संयम नसलेला राजा ती कितीही संपन्न आणि निष्ठावान असली, तरी त्यांचा नाश करतो.” सात अंगांच्या यादीनंतर लगेच हा श्लोक येतो, आणि तो त्यांचा क्रम लावतो. सातांपैकी राजाचे स्वतःचे शीलच ठरवते, की बाकीची सहा काय होणार. पुढचा श्लोक काळी बाजू सांगतो. अधर्माने वागणारा, व्यसनी राजा सम्राट असला, तरी त्याचा पाडाव होतो. एकतर त्याचीच प्रजा संतापून त्याच्याविरुद्ध उठते, किंवा शत्रू त्याला जिंकून घेतात. अध्यायाचा शेवटचा श्लोक उजळ बाजू सांगतो. राजनीतीचे शिक्षण घेतलेल्या शहाण्या राजाकडे कदाचित थोडासाच प्रदेश असेल. पण राज्याची अंगे सुस्थितीत असतील, तर तो सगळी पृथ्वी जिंकेल, आणि त्याचा कधीच पराभव होणार नाही. म्हणजे मोठे राज्य वाईट राजाला वाचवू शकत नाही, आणि लहान राज्य चांगल्या राजाला अडवू शकत नाही. जमीन, सोने आणि सैन्य यांची किंमत त्यांचा धनी ठरवतो तेवढीच. बेफिकीर वारस घराण्याची मोठी संपत्ती उडवून टाकतो, तर काटकसरी वारस लहानशा शेतावरही उभारणी करतो. कौटिल्य हेच सत्य राज्यांच्या पातळीवर मांडतात: एकीकडे जिंकलेली सगळी पृथ्वी, दुसरीकडे गमावलेले साम्राज्य. अधिकरण ६, अध्याय १.