PocketPage

मराठी

16 pieces

  1. राज्याची सात अंगे“स्वामी, अमात्य, जनपद, दुर्ग, कोश, दंड आणि मित्र या राज्याच्या प्रकृती.” म्हणजे राजा, अमात्य, देश, किल्ला, खजिना, सैन्य आणि मित्रराजा. अध्यायाच्या शेवटचा एक श्लोक या सातांना राज्याची अंगे म्हणतो, जणू एकाच शरीराचे अवयव. मग अध्याय प्रत्येक अं…
  2. शहाणा राजा, गरीब राज्य“आत्मसंयमी राजा राज्याची दुबळी अंगेही समृद्ध करतो. संयम नसलेला राजा ती कितीही संपन्न आणि निष्ठावान असली, तरी त्यांचा नाश करतो.” सात अंगांच्या यादीनंतर लगेच हा श्लोक येतो, आणि तो त्यांचा क्रम लावतो. सातांपैकी राजाचे स्वतःचे शीलच ठरवते, की बा…
  3. उद्योग, शांती आणि दैव“चांगली आणि वाईट नीती माणसाच्या हाती; चांगले आणि वाईट नशीब दैवाच्या हाती. माणसाचे आणि दैवाचे, दोन्ही मिळूनच जग चालते.” अर्थशास्त्राच्या सहाव्या अधिकरणात ही ओळ सुरुवातीलाच येते. हे अधिकरण राज्याराज्यांमधल्या व्यवहाराकडे वळते. राज्याला नवे का…
  4. राजांचे मंडल“एक राज्य सोडून पलीकडच्या राजांना चाकाची धाव बनवावे, लगतच्या शेजाऱ्यांना आरे बनवावे, आणि नेत्याने स्वतः या राजमंडळाचा तुंबा व्हावे.” अर्थशास्त्राच्या सहाव्या अधिकरणातला एक अध्याय राजांचे मंडल, म्हणजे तो प्रसिद्ध नकाशा, रेखाटतो. त्या अध्याया…
  5. लाभ सारखा, तर तह“तह आणि युद्ध यांतून सारखाच लाभ दिसत असेल, तर तह करावा. कारण युद्धात हानी, खर्च, घरापासून दीर्घ काळ दूर राहणे आणि पाप, हे ठरलेलेच.” हा अध्याय संश्रयाविषयी आहे: राजाने स्वतःपेक्षा बलवान राजाचे संरक्षण केव्हा पत्करावे. ही वेळ टाळू शकतील अशा उ…
  6. कच्ची मडकी, तापलेले लोखंड“बलवान राजाशी युद्ध म्हणजे पायदळातल्या शिपायाने हत्तीशी लढणे.” समान, दुर्बळ आणि बलवान राजांविषयीचा हा अध्याय आपला नियम काही ठसठशीत प्रतिमांतून मांडतो. वाढू पाहणारा राजा सहा उपायांचा वापर करतो, असे अध्याय सांगतो. तो बरोबरीच्या आणि बलवान राजा…
  7. प्रजा पाठ फिरवते तेव्हा“दरिद्री झालेली प्रजा लोभी होते; लोभी प्रजा राजावर उलटते; उलटलेली प्रजा शत्रूला जाऊन मिळते, किंवा स्वतःच आपल्या धन्याचा जीव घेते.” आधी कोणावर चढाई करावी, यावरच्या अध्यायात ही ओळ येते. उत्तर असे: चांगल्या शीलाच्या दुर्बळ राजापेक्षा दुष्ट शील…
  8. मित्राची सहा लक्षणे“जुना, आज्ञेत राहणारा, चटकन उठणारा, वडील-आजोबांपासूनचा, मोठा, आणि कधीही दुटप्पी न वागणारा: अशा मित्राला सहा गुणांचा मित्र म्हणतात.” आज्ञेत राहणारा मित्र सांगितले ते करतो; चटकन उठणारा लगेच शस्त्र उचलतो; दुटप्पी न वागणारा एकाच बाजूला ठाम राहत…
  9. उत्साह, प्रभाव की मंत्र“मंत्रशक्ती अधिक श्रेष्ठ. ज्ञान आणि शास्त्र हेच ज्याचे डोळे, असा राजा थोड्याशा प्रयत्नानेही योजना आखू शकतो, आणि उत्साही व प्रभावी राजांवरही मात करू शकतो.” नववे अधिकरण स्वारीला निघणाऱ्या राजाविषयी आहे. त्याच्या सुरुवातीलाच एक वाद येतो, आणि ह…
  10. तारे काय करणार?“जो बालिश माणूस सारखा नक्षत्रांना विचारत बसतो, त्याच्या हातून धन निसटून जाते. धन हेच धनाचे नक्षत्र; तारे काय करणार?” अर्थशास्त्रातल्या सर्वाधिक उद्धृत श्लोकांपैकी हा एक. लाभाचा हिशेब मांडणारा एक अध्याय याच श्लोकाने संपतो. एखादी मोहीम करण्या…
  11. राजा सैन्याशी बोलतो“मीही तुमच्यासारखाच वेतन घेणारा आहे. हे राज्य तुमच्यासोबतच उपभोगायचे आहे. मी सांगेन त्या शत्रूवर घाव घाला.” समोरासमोरच्या न्याय्य लढाईपूर्वी धर्मनिष्ठ राजा आपल्या सैन्याला असे सांगतो. अध्याय लढाईचे दोन प्रकार सांगतो. कूटयुद्धात, म्हणजे कपटा…
  12. बाण आणि बुद्धीशहाण्या माणसाची योजना कोणत्याही शस्त्रापेक्षा कितीतरी अधिक हानी करू शकते. या श्लोकाचा सगळा मुद्दा एवढाच, आणि तो एका भीषण प्रतिमेतून मांडला आहे. “धनुर्धराने सोडलेला बाण एखाद्याला मारील, किंवा कोणालाच मारणार नाही. पण शहाण्या माणसाची बुद्धी एक…
  13. प्राचीन भारतातली गणराज्ये“संघाचे साहाय्य हा सर्व लाभांत उत्तम लाभ; सैन्याहून आणि मित्राहूनही श्रेष्ठ.” इथे संघ म्हणजे स्वतःचा कारभार स्वतः चालवणारा एकजूट समूह: योद्ध्यांची एखादी संघटना, किंवा आपल्या सभेच्या हाती कारभार असलेला एखादा संपूर्ण लोकसमूह. अकरावे अधिकरण एक…
  14. तीन प्रकारचे विजेते“जो सर्वांपुढे वाकतो, तो कळपापासून चुकलेल्या मेंढरासारखा निराश होऊन जगतो. जो लहान सैन्यानिशी लढतो, तो होडीशिवाय समुद्रात उतरलेल्या माणसासारखा बुडतो.” बारावे अधिकरण बलवान राजासमोर उभ्या ठाकलेल्या दुर्बळ राजाविषयी आहे. त्याच्या सुरुवातीला कौट…
  15. जिंकलेल्या प्रजेचे मन“दिलेला शब्द मोडणाऱ्यावर ना स्वतःचे लोक विश्वास ठेवतात, ना शत्रूचे; लोकांच्या रीतीविरुद्ध वागणाऱ्यावरही नाही. म्हणून विजेत्याने तिथल्या लोकांचे राहणीमान, वेश, भाषा आणि चालीरीती स्वीकाराव्यात.” जिंकलेल्या प्रदेशात शांतता कशी आणावी, हा या अध्…
  16. नंदांपासून सोडवलेले“अन्याय सहन न होऊन, नंद राजाच्या हाती गेलेले शास्त्र, शस्त्र आणि पृथ्वी ज्याने झटकन सोडवली, त्याने हे शास्त्र रचले.” या शब्दांनी अर्थशास्त्र संपते. पंधरावे, म्हणजे शेवटचे, अधिकरण ग्रंथाविषयीच आहे. ग्रंथ आपला विषय कोणकोणत्या बत्तीस पद्धतींनी…