कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
मित्राची सहा लक्षणे
नित्यं वश्यं लघूत्थानं पितृपैतामहं महत् । अद्वैध्यं चेति सम्पन्नं मित्रं षड्गुणमुच्यते ॥
“जुना, आज्ञेत राहणारा, चटकन उठणारा, वडील-आजोबांपासूनचा, मोठा, आणि कधीही दुटप्पी न वागणारा: अशा मित्राला सहा गुणांचा मित्र म्हणतात.” आज्ञेत राहणारा मित्र सांगितले ते करतो; चटकन उठणारा लगेच शस्त्र उचलतो; दुटप्पी न वागणारा एकाच बाजूला ठाम राहतो. अनेक राजांनी ठरलेल्या अटींवर एकत्र काढलेल्या मोहिमेतून काय मिळते, यावरच्या अध्यायाचा शेवट हा श्लोक करतो. लाभ तीन: मित्र, सोने किंवा भूमी. भूमी सर्वांत श्रेष्ठ, कारण भूमीच्या जोरावर राजा मित्र आणि सोने दोन्ही मिळवू शकतो. बरोबरीच्या अटींवरच्या करारात, ज्या भागीदाराला चांगला मित्र मिळतो, किंवा जो आपल्या जुन्या मित्राला संकटातून सोडवतो, त्याचा लाभ अधिक. “संकटात केलेली मदत मैत्री पक्की करते.” पण एखाद्या मित्रात यांतली काही लक्षणे नसतात. मग कौटिल्य आपल्या गुरूंशी एकेका प्रकारावर वाद घालतात; इथे ग्रंथ त्या गुरूंचे नाव घेत नाही. जुना पण आज्ञेत न राहणारा मित्र बरा, की नवा पण आज्ञेत राहणारा? कौटिल्यांच्या गुरूंना जुना पसंत: तो मदत करत नसला, तरी इजा तरी करत नाही. कौटिल्य नवा पसंत करतात. तो जोपर्यंत मदत करतो, तोपर्यंत तो खरा मित्र, “कारण मदत करणे हेच मैत्रीचे लक्षण.” मग आज्ञेत राहणाऱ्या दोन मित्रांपैकी मोठ्या साधनांचा नवा मित्र बरा, की थोड्या साधनांचा जुना? गुरूंना नवा हवा, कारण तो पटकन पुष्कळ करू शकतो. कौटिल्य जुना पसंत करतात. मदत करताना झळ बसू लागली, की नवा मित्र माघार घेऊ शकतो, किंवा बदल्यात तशीच मदत मागू शकतो. जुना मित्र वर्षानुवर्षे भरभरून देतो.
चपळ, धनवान की भूमिवान
नित्यं वश्यं लघूत्थानं पितृपैतामहं महत् । अद्वैध्यं चेति सम्पन्नं मित्रं षड्गुणमुच्यते ॥
वाद पुढे चालू राहतो. उठायला सुस्त असा मोठा मित्र बरा, की चटकन उठणारा लहान मित्र? कौटिल्यांच्या गुरूंना मोठा पसंत: तो एकदा उठला, की काम फत्ते. कौटिल्य लहान मित्र पसंत करतात. वेळ येताच तो तयार असतो, आणि दुर्बळ असल्यामुळे राजा त्याला हवा तसा वापरू शकतो. मोठ्या सत्तेला असे वापरता येत नाही. विखुरलेले सैनिक बरे, की आज्ञा न पाळणारे कायमचे सैन्य? गुरू विखुरलेल्या सैनिकांना पसंती देतात; ते आज्ञा पाळतात, आणि त्यांना बोलावून घेता येते. कौटिल्य कायमचे सैन्य पसंत करतात: त्याची समजूत घालून त्याला वळवता येते. आपापल्या कामात गुंतलेली विखुरलेली माणसे मात्र जमायला वेळ लावतात. माणसांनी संपन्न मित्र बरा, की सोन्याने संपन्न? गुरू माणसे निवडतात, कारण संख्येला वजन असते. कौटिल्य सोने निवडतात. सोन्याची गरज नेहमीच असते, सैन्याची कधी कधी; आणि सोन्याने सैन्य विकत घेता येते. सोन्याने संपन्न मित्र बरा, की भूमीने संपन्न? गुरू सोने निवडतात, कारण कोणताही मोठा खर्च त्यातून भागतो. कौटिल्य भूमी निवडतात: बाकीचे दोन्ही लाभ मिळवून देणारा लाभ. शेवटचे श्लोक मित्रांचे प्रकार सांगतात. जुना मित्र लाभासाठी नव्हे, तर मैत्रीसाठीच मैत्री टिकवतो. जो दुर्बळ असल्यामुळे राजाशी आणि त्याच्या शत्रूशी, दोघांशीही सलोखा ठेवतो, तो सामायिक मित्र. जो राजाशीच वैर धरतो, तो कितीही मदत करू शकत असला, तरी व्यवहारात मित्र नव्हे. यांतला शेवटचा श्लोक एक इशारा आहे. संकटाने कोसळलेला मित्र, कारणाने असो वा विनाकारण, मदत मागायला आला, आणि राजाने त्याची उपेक्षा केली, तर राजा आपल्या मृत्यूलाच मिठी मारतो. मित्र पडला, की तो धोका राजाच्याच दारात येऊन उभा राहतो. अधिकरण ७, अध्याय ९.