कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
प्रजा पाठ फिरवते तेव्हा
क्षीणाः प्रकृतयो लोभं लुब्धा यान्ति विरागताम् । विरक्ता यान्त्यमित्रं वा भर्तारं घ्नन्ति वा स्वयम् ॥ तस्मात्प्रकृतीनां क्षयलोभविरागकारणानि नोत्पादयेत् । उत्पन्नानि वा सद्यः प्रतिकुर्वीत ।
“दरिद्री झालेली प्रजा लोभी होते; लोभी प्रजा राजावर उलटते; उलटलेली प्रजा शत्रूला जाऊन मिळते, किंवा स्वतःच आपल्या धन्याचा जीव घेते.” आधी कोणावर चढाई करावी, यावरच्या अध्यायात ही ओळ येते. उत्तर असे: चांगल्या शीलाच्या दुर्बळ राजापेक्षा दुष्ट शीलाचा बलवान राजा आधी. दुष्ट राजावर हल्ला झाला, की त्याची प्रजा त्याला मदत करत नाही; ती त्याला खाली खेचते, किंवा हल्लेखोराला जाऊन मिळते. चांगल्या राजाची प्रजा त्याच्यासाठी लढते, किंवा त्याच्यासोबत मरते. राजा आपल्या प्रजेला त्या थराला कसा नेतो, याची यादी श्लोक देतात. तो सज्जनांचा अपमान करतो, दुष्टांवर मेहेरबानी करतो, आणि कधी न ऐकलेल्या हत्या सुरू करतो. चांगल्या जुन्या चालीरीती बंद पाडतो, अधर्माला खतपाणी घालतो आणि धर्माला आळा घालतो. करू नये ते करतो, आणि करायला हवे ते मोडून टाकतो. देणे असलेले देत नाही, आणि घेऊ नये ते घेतो. अपराध्यांना सोडून देतो, आणि कमी दोषी असलेल्यांना कठोर शिक्षा करतो. ज्यांना मोकळे सोडायला हवे, त्यांना पकडतो, आणि ज्यांना पकडायला हवे, त्यांना मोकळे सोडतो. नुकसानीचे उद्योग सुरू करतो, आणि फायद्याचे बुडवतो. चोरांपासून प्रजेचे रक्षण करत नाही, आणि स्वतःच तिला लुटतो. लोकांचा उद्यम चिरडतो, आणि चांगल्या कामाला नावे ठेवतो. त्यांच्या प्रमुखांना दुखावतो, आणि योग्य माणसांचा अनादर करतो. वृद्धांना संतापवतो, कपटाने वागतो, आणि खोटे बोलतो. झालेल्या अन्यायांचे निवारण करत नाही, आणि ठरलेली कामे पुरी करत नाही. या सगळ्यामुळे, आणि प्रजेचे कल्याण व सुरक्षितता यांविषयीच्या बेफिकीर आळसामुळे, तो प्रजेला आधी दरिद्री करतो, मग लोभी, आणि मग वैरी. म्हणून कोणत्याही राजाने या कारणांना थारा देऊ नये; आणि ती उद्भवलीच, तर त्यांच्यावर तत्काळ उपाय करावा. दरिद्री प्रजेला सर्वनाशाची भीती वाटते, आणि ती लढण्याचा किंवा देश सोडून जाण्याचा विचार करते. लोभी प्रजा शत्रूच्या हस्तकांचे ऐकते. वैरी झालेली प्रजा शत्रूशी हातमिळवणी करून आपल्या धन्याविरुद्ध उठते. अधिकरण ७, अध्याय ५.