कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
बाण आणि बुद्धी
एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुः क्षिप्तो धनुष्मता । प्राज्ञेन तु मतिः क्षिप्ता हन्याद्गर्भगतानपि ॥
शहाण्या माणसाची योजना कोणत्याही शस्त्रापेक्षा कितीतरी अधिक हानी करू शकते. या श्लोकाचा सगळा मुद्दा एवढाच, आणि तो एका भीषण प्रतिमेतून मांडला आहे. “धनुर्धराने सोडलेला बाण एखाद्याला मारील, किंवा कोणालाच मारणार नाही. पण शहाण्या माणसाची बुद्धी एकदा कामाला लागली, की ती गर्भात असलेल्यांनाही मारू शकते.” हा श्लोक दहाव्या अधिकरणाचा, म्हणजे युद्धाच्या अधिकरणाचा, शेवट करतो. लढाईसाठी सैन्याची व्यूहरचना कशी करावी, आणि शत्रूच्या व्यूहाला तोंड कसे द्यावे, या अध्यायाचा तो शेवट आहे. सैन्य दंडासारखे एका रांगेत उभे राहू शकते, सापासारखे वेटोळे घालून, वर्तुळात, किंवा विखुरलेल्या तुकड्यांत. त्याच्या आधी कौटिल्य शत्रूला घाबरवून सोडण्याचे उपाय सांगतात. त्याच्या छावणीला आग लावता येते. किंवा त्याचा किल्ला जळाल्याची बातमी पसरवता येते, किंवा त्याच्याच घराण्यातला कोणी त्याच्याविरुद्ध उठल्याची. मग हा श्लोक या सगळ्याचे खरे प्रमाण दाखवतो. धनुर्धराचा बाण म्हणजे रणांगणावरचे बळ. ते खरे आहे, पण लहान आहे. फार तर ते एक जीव घेते, आणि त्याचा नेमही चुकू शकतो. शहाण्याची बुद्धी योजनेतून काम करते: डाव, अफवा, शत्रूच्या छावणीत पसरवलेली घबराट. तिचा पल्ला कितीतरी मोठा असतो. धनुर्धराला कधीच दिसणार नाहीत, अशांवरही ती घाव घालू शकते, अगदी अजून जन्मालाही न आलेल्यांवर. कारण नीट आखलेली योजना संपूर्ण घराणे, त्याच्या पुढच्या पिढ्यांसह, नष्ट करू शकते. अधिकरण १०, अध्याय ६.