कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
उत्साह, प्रभाव की मंत्र
मन्त्रशक्तिश्श्रेयसी । प्रज्ञाशास्त्रचक्षुर्हि राजा अल्पेनापि प्रयत्नेन मन्त्रमाधातुं शक्तः परानुत्साहप्रभाववतश्च सामादिभिर्योगोपनिषद्भ्यां चातिसन्धातुं । एवमुत्साहप्रभावमन्त्रशक्तीनामुत्तरोत्तराधिकोऽतिसंधत्ते ।
“मंत्रशक्ती अधिक श्रेष्ठ. ज्ञान आणि शास्त्र हेच ज्याचे डोळे, असा राजा थोड्याशा प्रयत्नानेही योजना आखू शकतो, आणि उत्साही व प्रभावी राजांवरही मात करू शकतो.” नववे अधिकरण स्वारीला निघणाऱ्या राजाविषयी आहे. त्याच्या सुरुवातीलाच एक वाद येतो, आणि ही ओळ तो निकाली काढते. स्वारीला निघण्याआधी राजाने आपले बळ आणि शत्रूचे बळ तोलून पाहावे, असे अध्याय सांगतो. त्यासाठी तीन शक्ती गणल्या आहेत. उत्साह म्हणजे राजाचे स्वतःचे धैर्य, जोम आणि शस्त्रांतले कौशल्य. प्रभाव म्हणजे त्याच्या कोशाचे आणि सैन्याचे बळ. मंत्रशक्ती म्हणजे चांगल्या योजनेचे बळ. कौटिल्यांचे गुरू उत्साहाला पहिले स्थान देतात. शूर, निरोगी आणि शस्त्रांत कुशल राजा केवळ सैन्याच्या जोरावर उभ्या असलेल्या प्रभावी राजालाही हरवू शकतो. उत्साह नसलेला राजा कितीही प्रभावी असला, तरी नाश पावतो. “नाही,” कौटिल्य म्हणतात, “प्रभाव उत्साहापेक्षा श्रेष्ठ.” प्रभावी राजा शूर माणसांना, अगदी उत्साही राजांनाही, वश करू शकतो, ताब्यात घेऊ शकतो, किंवा पैसे देऊन विकत घेऊ शकतो. आपले सैन्य तो कुठेही बिनविरोध पाठवू शकतो. राजा स्त्री असो, बालक असो, पांगळा असो वा आंधळा; अशा राजांनीही याच मार्गाने पृथ्वी जिंकली आहे. मग गुरू प्रभावाला मंत्रशक्तीपेक्षा वरचे स्थान देतात. ते म्हणतात, राजा चांगली योजना आखणारा असेल; पण कोश आणि सैन्य नसेल, तर त्याची बुद्धी वांझ ठरते. अवर्षणात कणसातले दाणे करपून जातात, तशा प्रभावाअभावी त्याच्या पक्क्या योजनाही धुळीला मिळतात. कौटिल्य पुन्हा नाही म्हणतात. मंत्रशक्ती असलेल्या राजाला फारसे कष्ट पडत नाहीत. त्याच्या हाती साम आणि नीतीचे बाकीचे उपाय असतात, म्हणजे दान, भेद आणि दंड; शिवाय गुप्तहेर आणि गुप्त, प्राणघातक युक्त्या. त्यांच्या जोरावर तो उत्साही आणि प्रभावी राजांवरही मात करतो. म्हणजे मंत्रशक्ती प्रभावापेक्षा श्रेष्ठ, आणि प्रभाव उत्साहापेक्षा. अधिकरण ९, अध्याय १.