कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
कच्ची मडकी, तापलेले लोखंड
विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना पादयुद्धमिवाभ्युपैति । समेन चामं पात्रमामेनाहतमिवोभयतः क्षयं करोति कुम्भेनेवाश्मा हीनेनैकान्तः सिद्धिमवाप्नोति । तेजो हि सन्धानकारणं । नातप्तं लोहं लोहेन सन्धत्त इति ।
“बलवान राजाशी युद्ध म्हणजे पायदळातल्या शिपायाने हत्तीशी लढणे.” समान, दुर्बळ आणि बलवान राजांविषयीचा हा अध्याय आपला नियम काही ठसठशीत प्रतिमांतून मांडतो. वाढू पाहणारा राजा सहा उपायांचा वापर करतो, असे अध्याय सांगतो. तो बरोबरीच्या आणि बलवान राजांशी तह करतो, आणि दुर्बळांवर हल्ला करतो. प्रतिमा याचे कारण सांगतात. बलवान राजासमोर तो हत्तीपुढे उभ्या असलेल्या पायी माणसासारखा असतो. बरोबरीच्या राजाशी लढणे म्हणजे न भाजलेली दोन मातीची मडकी एकमेकांवर आपटणे: दोन्ही फुटतात. दुर्बळ राजाशी लढताना तो मातीच्या मडक्यावर आपटणाऱ्या दगडासारखा असतो, आणि विजय पूर्णपणे त्याचा. तह नेहमीच मिळतो असे नाही. बलवान राजाने तह नाकारला, तर दुर्बळाने शरण जावे, आणि पराभूत राजासारखे नमून वागावे. बरोबरीच्या राजाने नाकारला, तर त्याने जितका त्रास दिला, तितकाच त्रास त्याला परत द्यावा. “कारण सामर्थ्यच तह घडवते. तापून लाल न झालेले लोखंड लोखंडाशी जुळत नाही.” लोखंडाची ही प्रतिमा लोहाराच्या भट्टीतली आहे. थंड लोखंड थंड लोखंडावर ठेवले, तर ते वेगळेच राहते; दोन्ही तापले, तरच ते जोडले जातात. तसेच बरोबरीचे दोन राजे तडजोडीला येतात, ते दोघांनाही एकमेकांच्या बळाची झळ बसल्यावरच. दुर्बळाच्या सहनशक्तीलाही मर्यादा असते. पूर्णपणे शरण आलेल्या दुर्बळ राजाला तह द्यावा. त्याला संतापवले, तर तो वणव्यासारखा तुटून पडेल, आणि भोवतालचे राजमंडळ त्याची बाजू घेईल. अधिकरण ७, अध्याय ३.