कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
उद्योग, शांती आणि दैव
तस्य मानुषं नयापनयौ दैवमयानयौ । दैवमानुषं हि कर्म लोकं यापयति ।
“चांगली आणि वाईट नीती माणसाच्या हाती; चांगले आणि वाईट नशीब दैवाच्या हाती. माणसाचे आणि दैवाचे, दोन्ही मिळूनच जग चालते.” अर्थशास्त्राच्या सहाव्या अधिकरणात ही ओळ सुरुवातीलाच येते. हे अधिकरण राज्याराज्यांमधल्या व्यवहाराकडे वळते. राज्याला नवे काही मिळणे, आणि जे आहे ते सुरक्षित राहणे, या दोन्हींचे मूळ दोन गोष्टींत आहे: उद्योग आणि शांती. उद्योग म्हणजे काम शेवटास नेणारी धडपड. इथे शांती म्हणजे स्वस्थता: मिळालेल्या फळाचा बिनघोर उपभोग. ही दोन्ही परराष्ट्रनीतीच्या सहा उपायांतून, म्हणजे षाड्गुण्यातून, येतात. ते असे: संधी, म्हणजे अटींवर केलेला तह; विग्रह, म्हणजे युद्ध; आसन, म्हणजे स्वस्थ बसून वाट पाहणे. मग यान, म्हणजे स्वारी; संश्रय, म्हणजे बलवान राजाचा आश्रय; आणि द्वैधीभाव, म्हणजे दुहेरी खेळ: एका राजाशी तह आणि दुसऱ्याशी युद्ध. आसनात राजा तह करत नाही; तो नुसता स्वस्थ बसतो, कारण कोणतीच बाजू दुसरीला इजा करू शकत नाही. राज्य सतत तीनपैकी एका अवस्थेत असते: ते ऱ्हास पावत असते, जागीच थांबलेले असते, किंवा वाढत असते. दोन प्रकारची कारणे त्याला हलवतात. मानवी कारणे दिसतात, आणि त्यांचा आधी विचार करता येतो. त्यांपैकी चांगली नीती म्हणजे ठरवलेले मिळवून देणारी आणि टिकवणारी योजना; वाईट नीती म्हणजे फसलेली योजना. दैव हे न दिसणारे कारण. ते हवे ते देते, तेव्हा ते सुदैव; उलटे घडवते, तेव्हा दुर्दैव. दैव आधी जाणता येत नाही. नशिबावर राजाची सत्ता चालत नाही. पण नीती त्याची स्वतःची असते, आणि कृती करण्याआधी ती तोलून पाहायची असते. आधीच्या अध्यायात, सहज उखडता येणाऱ्या शत्रूच्या लक्षणांत, “दैवावर भरवसा ठेवणे” हेही गणले आहे. अधिकरण ६, अध्याय २.